Xây dựng lối sống bền vững từ thói quen sửa chữa đồ cũ

Ít ai nghĩ rằng chiếc quạt hỏng bị vứt vội hay đôi giày bong đế bỏ ngoài bãi rác có thể một ngày nào đó quay trở lại với cuộc sống của chúng ta qua đất, nguồn nước và không khí. Bảo vệ sức khỏe không chỉ đến từ chế độ dinh dưỡng, vận động hay những cuộc kiểm tra định kỳ. Chất lượng môi trường sống - từ không khí, nguồn nước đến những vật dụng quanh ta - cũng góp phần quan trọng tạo nên một cuộc sống khỏe mạnh. Bởi vậy, những lựa chọn tưởng như rất nhỏ trong sinh hoạt, như sửa chữa một món đồ thay vì vội vàng bỏ đi, cũng là cách thiết thực để giảm lãng phí, gìn giữ môi trường và bảo vệ sức khỏe.

Đồ cũ bỏ đi - gánh nặng cho sức khỏe

Chiếc máy sấy tóc không còn hoạt động, nồi cơm điện đã cũ, chiếc áo hỏng khóa, đôi giày bị bong đế..., khi một món đồ không còn đáp ứng nhu cầu hoặc bắt đầu trục trặc, phản xạ quen thuộc của nhiều người là tìm một sản phẩm mới thay thế. Món đồ cũ được xếp vào một góc nhà, rồi cuối cùng theo túi rác rời khỏi không gian sống.

Nhưng rời khỏi nhà không có nghĩa là biến mất. Mỗi món đồ bị bỏ đi đều cần một nơi để đến. Với những vật dụng thông thường, đó có thể là các bãi tập kết và cơ sở xử lý rác thải. Với những thiết bị điện, điện tử, câu chuyện đáng lo ngại hơn nhiều đối với sức khỏe. Bên trong một chiếc quạt, nồi cơm điện hay máy sấy tóc cũ có khả năng chứa các kim loại nặng như chì, thủy ngân, cadimi và nhiều hợp chất nhựa khác nhau. Nếu không được thu gom, phân loại và xử lý phù hợp, một số thành phần trong chúng có thể trở thành nguồn gây ô nhiễm đất, nước và không khí. Việc đốt hoặc xử lý chất thải không đúng cách cũng có thể phát sinh các chất gây ô nhiễm, ảnh hưởng đến môi trường sống. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa ô nhiễm môi trường và những nguy cơ đối với sức khỏe con người.

Nói cách khác, những gì chúng ta vứt bỏ hôm nay không hoàn toàn biến mất khỏi cuộc sống. Chúng có thể tiếp tục hiện diện dưới một hình thức khác trong đất, nước, không khí - và từ đó làm gia tăng các nguy cơ đối với sức khỏe con người. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa ô nhiễm môi trường và những nguy cơ đối với sức khỏe con người. Do đó, thay vì vội vã thay mới, sửa chữa có thể là một lựa chọn đơn giản hơn chúng ta tưởng, và cũng là một cách gián tiếp bảo vệ chính sức khỏe của cả gia đình.

Những lợi ích của việc sửa chữa đồ cũ

Sửa chữa một món đồ tưởng như chỉ là cách giúp nó tiếp tục được sử dụng, nhưng phía sau hành động nhỏ ấy nhiều lợi ích thiết thực.

Trước hết là lợi ích kinh tế. Khi một chiếc quạt chỉ cần thay linh kiện, một đôi giày chỉ cần khâu lại đế, việc sửa chữa giúp gia đình tránh được một khoản chi không cần thiết. Quan trọng hơn, thói quen sửa chữa tạo ra cách tiêu dùng tỉnh táo hơn: thay vì lập tức mua sản phẩm mới khi đồ vật gặp trục trặc, chúng ta dành thời gian cân nhắc xem liệu có thể khắc phục hay không.

Với môi trường, lợi ích ấy còn rộng hơn. Mỗi sản phẩm được sử dụng lâu hơn đồng nghĩa với việc nhu cầu sản xuất sản phẩm thay thế được trì hoãn, giúp giảm khai thác nguyên liệu, giảm tiêu thụ năng lượng và giảm lượng chất thải - trong đó có cả chất thải độc hại - cần thu gom, xử lý.

Một lợi ích khác, ít được nhìn thấy nhưng gần gũi với đời sống, nằm ở cách chúng ta hình thành thói quen tiêu dùng. Sửa chữa đòi hỏi con người chậm lại, kiên nhẫn và quan tâm đến thứ mình đang có. Đây chính là tinh thần của "tiêu dùng chậm" (slow consumption) - xu hướng đang được nhiều chuyên gia tâm lý nhắc đến như một cách giảm căng thẳng và hạn chế hành vi mua sắm bốc đồng. Khi bỏ thói quen "hỏng là bỏ, cũ là thay", chúng ta cũng bớt bị cuốn vào vòng xoáy mua sắm liên tục - thói quen có thể tạo áp lực tài chính và khiến việc tiêu dùng trở thành một nhu cầu khó kiểm soát. Một món đồ được giữ lại có thể nhắc chúng ta rằng sự hữu ích không nhất thiết đồng nghĩa với sự mới mẻ.

Với trẻ nhỏ, việc nhìn thấy cha mẹ sửa một món đồ thay vì vứt bỏ cũng là một bài học trực quan về tiết chế, trách nhiệm và sự trân trọng - những phẩm chất góp phần hình thành lối sống cân bằng và có ý thức hơn.

Suy cho cùng, sửa chữa không phải lúc nào cũng là lựa chọn phù hợp. Nhưng khi một món đồ vẫn còn an toàn và có khả năng tiếp tục sử dụng, việc kéo dài vòng đời của nó đồng nghĩa với tiết kiệm tiền, giảm lãng phí và nuôi dưỡng một thói quen sống có trách nhiệm hơn. Đôi khi, một lựa chọn tốt cho môi trường cũng chính là một lựa chọn tốt cho sức khỏe của chính mình.

Khi sửa chữa trở thành một phong trào sống xanh

Sửa chữa từng là một phần rất tự nhiên của đời sống, nhưng trong thời đại mà việc mua một món đồ mới đôi khi dễ dàng hơn tìm người sửa, thói quen ấy đã có lúc bị bỏ quên. Giờ đây, trước áp lực ngày càng lớn từ rác thải và việc khai thác tài nguyên, sửa chữa đang trở lại ở nhiều nơi trên thế giới - như một cách tiết kiệm và một lựa chọn hướng tới lối sống bền vững, thân thiện hơn với môi trường.

Tại châu Âu và Bắc Mỹ, mô hình Repair Café - không gian cộng đồng nơi mọi người mang đồ vật hỏng đến để cùng sửa chữa, chia sẻ kỹ năng - đã trở nên phổ biến. Song song với đó, phong trào Right to Repair (Quyền được sửa chữa) cũng ngày càng được nhắc đến, với tinh thần: người sử dụng cần có điều kiện sửa chữa sản phẩm mình sở hữu, thay vì bị buộc phải thay mới khi một bộ phận nhỏ gặp trục trặc. Đằng sau những phong trào ấy là một cách nhìn khác về tiêu dùng: một sản phẩm không nhất thiết phải bị coi là hết giá trị chỉ vì nó không còn mới.

Điều thú vị là người Việt vốn không xa lạ với cách sống này. Trong nhiều gia đình trước đây, một món đồ hỏng thường chưa phải dấu chấm hết: chai thủy tinh được rửa sạch để dùng tiếp, hộp bánh được giữ lại để cất kim chỉ, chiếc xe đạp hay chiếc quạt cũng thường được sửa đi sửa lại nhiều lần trước khi thực sự bị bỏ đi. Khi ấy, người ta chưa có khái niệm "kinh tế tuần hoàn" hay "lối sống xanh", chỉ đơn giản nghĩ rằng: thứ gì còn dùng được thì đừng vội bỏ.

Có lẽ, điều mà phong trào sửa chữa hiện nay đang tìm cách khơi lại cũng chính là một phần của tinh thần ấy. Khác biệt chỉ là ngày nay, việc sửa chữa không còn được nhìn đơn thuần như một cách tiết kiệm, mà trở thành một lựa chọn có ý thức - vì môi trường, và vì sức khỏe của mỗi chúng ta.

Bởi đôi khi, sống bền vững không bắt đầu từ những thay đổi lớn lao. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc chúng ta cầm một món đồ đã cũ trên tay và tự hỏi: "Nó đã thực sự hết giá trị, hay mình chỉ đang quá quen với việc thay mới?"