Xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế

Ngày 15/10, tại thành phố Hà Nội, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả tổ chức Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Tham dự sự kiện có Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong, đại diện các bộ, ngành, cơ quan quản lý và thực thi tại địa phương; các đơn vị thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; đại diện các hội, hiệp hội, tổ chức quản lý tập thể quyền, các chủ sở hữu, đơn vị khai thác sử dụng cùng đông đảo các cơ quan truyền thông…

Hội nghị là hoạt động có ý nghĩa quan trọng nhằm đánh giá toàn diện tình hình triển khai, kết quả đạt được, những khó khăn, vướng mắc và bất cập trong quá trình thi hành các quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời tiếp nhận ý kiến của các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp, hiệp hội, các chuyên gia và chủ thể quyền để đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua từ năm 2005, qua hơn 20 năm triển khai với 05 lần sửa đổi, bổ sung (gần đây nhất là vào năm 2025) đã tạo dựng nên một hành lang pháp lý giúp các tổ chức, cá nhân sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Đồng thời, hệ thống pháp luật của chúng ta đã đáp ứng các chuẩn mực quốc tế như Công ước Berne, Hiệp định TRIPS, cũng như các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA.

Trước những yêu cầu phát triển mới, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực, kiến tạo môi trường phát triển văn hóa, trong đó có định hướng xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Theo công bố của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới WIPO, hiện nay có 177/195 quốc gia có luật riêng, chuyên ngành điều chỉnh lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có các nước là đối tác chính với Việt Nam trong các Hiệp định kinh tế, thương mại tự do như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia…

Hội nghị là dịp để các cơ quan quản lý và thực thi về quyền tác giả, quyền liên quan thực hiện đánh giá toàn diện, khách quan và thực chất tình hình thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; làm rõ những kết quả đã đạt được, nhận diện những vướng mắc, khoảng trống pháp lý và nguyên nhân. Kết quả của Hội nghị sẽ là cơ sở thực tiễn hết sức quan trọng để chúng ta nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện thể chế và xây dựng Dự án Luật Bản quyền tác giả trong thời gian tới.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong khẳng định qua 20 năm, Luật Sở hữu trí tuệ đã có 5 lần sửa đổi. Nhưng sự biến đổi của xã hội, sự phát triển của khoa học công nghệ, sự biến đổi trong thời kỳ 4.0, sự xuất hiện nhanh chóng của công nghệ AI tạo nên những bước đột phá rất lớn về khoa học công nghệ và liên quan trực tiếp tới sở hữu trí tuệ. Không chỉ riêng Việt Nam mà toàn cầu còn rất nhiều tranh cãi, còn rất nhiều vướng mắc. Những thay đổi trên đòi hỏi hoàn thiện thể chế kịp thời để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra. Làm sao để không bị bó hẹp, để không bị phát triển lệch hướng. Làm sao để bảo vệ quyền tác giả, để khơi thông nguồn lực sáng tạo và tạo ra những giá trị đóng góp thực sự vào công cuộc phát triển văn hóa, đóng góp vào kinh tế sáng tạo, phát triển kinh tế đất nước.

Thứ trưởng nhấn mạnh, tình trạng sao chép, vi phạm bản quyền nếu không được ngăn chặn kịp thời sẽ trực tiếp xâm phạm quyền lợi của tác giả, làm suy giảm động lực sáng tạo và cản trở dòng vốn đầu tư vào các ngành công nghiệp văn hóa. Việc bảo vệ bản quyền không chỉ kiến tạo một môi trường sáng tạo minh bạch, bình đẳng mà còn thúc đẩy thị trường bản quyền chuyên nghiệp, từ đó nâng cao năng lực xuất khẩu sản phẩm văn hóa. Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo và phổ biến tác phẩm, hệ thống pháp luật cần nhanh chóng thích ứng nhằm đảm bảo sự cân bằng: vừa linh hoạt tạo không gian cho ứng dụng công nghệ, vừa bảo vệ chặt chẽ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Nhìn lại giai đoạn 2021-2026, công tác hoàn thiện thể chế về quyền tác giả, quyền liên quan đã được đặc biệt chú trọng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chủ động tham mưu sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền và phối hợp liên ngành trong quản lý, thực thi pháp luật.

Phát huy những kết quả đó, Thứ trưởng Hồ An Phong đề nghị các đại biểu tại hội nghị tập trung đánh giá khách quan thực tiễn thi hành pháp luật, nhận diện rõ những điểm nghẽn, bất cập và các vấn đề mới phát sinh. Những đề xuất, giải pháp thiết thực, có cơ sở khoa học từ hội nghị sẽ là luận cứ quan trọng phục vụ quá trình nghiên cứu, xây dựng Luật Bản quyền tác giả trong thời gian tới. Đây là bước đi chiến lược nhằm khơi thông nguồn lực sáng tạo, định vị thương hiệu quốc gia và đưa các giá trị văn hóa Việt Nam hội nhập thị trường quốc tế một cách bền vững.

Tham dự Hội nghị có đại diện một số bộ, ngành, cơ quan liên quan; đại diện các cơ quan quản lý và thực thi về quyền tác giả, quyền liên quan tại địa phương; đại diện một số cơ quan, đơn vị thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; đại diện một số hội, hiệp hội, các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan; đại diện một số chủ sở hữu quyền tác giả, các đơn vị khai thác, sử dụng quyền tác giả, quyền liên quan; các cơ quan truyền thông báo chí.

Trình bày báo cáo tại hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh đã khái quát những kết quả trọng tâm và vướng mắc trong công tác thực thi pháp luật bản quyền. Từ năm 2021 đến hết tháng 6/2026, Cục đã cấp 61.003 giấy chứng nhận quyền tác giả và quyền liên quan. Việc triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình cùng sự chuyên nghiệp hóa của các tổ chức quản lý tập thể đã giúp tiết kiệm chi phí, tối ưu thời gian và thúc đẩy kết nối khai thác tác phẩm hiệu quả.

Sự phát triển nhanh chóng của Internet, nền tảng nội dung số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo sức ép lớn lên khung pháp lý hiện hành. Hệ thống pháp luật đang đứng trước yêu cầu phải giải quyết các bài toán phức tạp về: xác định chủ thể quyền đối với tác phẩm đặt hàng/giao việc, nghĩa vụ thanh toán tiền bản quyền trên không gian mạng, và đặc biệt là việc cân bằng giữa quyền lợi tác giả với nhu cầu sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI.

Giai đoạn 2021-2025, cơ quan chức năng đã xử phạt hành chính 88 vụ (thu nộp hơn 2,5 tỷ đồng), gỡ bỏ 6.157 website và đường dẫn vi phạm. Đáng chú ý, áp lực ngăn chặn vi phạm trên mạng đang gia tăng khi chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, đã có 187 cuộc kiểm tra được tổ chức, xử phạt 71 vụ (hơn 1,3 tỷ đồng) và gỡ bỏ 1.175 đường dẫn. Để đối phó với các vi phạm tinh vi trên không gian mạng, cơ quan quản lý nhấn mạnh tính cấp thiết của việc hoàn thiện thể chế, siết chặt cơ chế phối hợp liên ngành, đồng thời phải nâng cao năng lực chuyên môn và ứng dụng công nghệ vào giám sát, xử lý vi phạm.

Trong khuôn khổ Hội nghị, các đại biểu cũng đã lắng nghe nhiều tham luận chuyên sâu từ các chuyên gia, đại diện doanh nghiệp và tổ chức quản lý tập thể nhằm làm rõ hơn các khoảng trống pháp lý, đóng góp giải pháp thực tiễn cho Dự án Luật Bản quyền tác giả trong thời gian tới. Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành có ý nghĩa quan trọng trong việc nhìn nhận đầy đủ những kết quả đạt được, nhận diện những vấn đề mới phát sinh và xác định định hướng hoàn thiện thể chế trong thời gian tới. Việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là nền tảng để bảo vệ giá trị sáng tạo, khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghiệp văn hóa, phát triển thị trường bản quyền chuyên nghiệp, minh bạch và hội nhập quốc tế.