Xóa bỏ thuế khoán: Kỷ nguyên kinh doanh minh bạch và chuyên nghiệp hơn

Việc thay đổi phương pháp quản lý thuế đối với hộ kinh doanh không chỉ là câu chuyện thu ngân sách, mà còn là nỗ lực của Chính phủ trong việc minh bạch hóa nền kinh tế, đưa các đơn vị kinh doanh cá thể tiến vào quỹ đạo quản trị hiện đại. Bước sang năm 2026, khi hệ thống hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đã phủ sóng toàn quốc, hình thức thuế khoán dần lùi vào quá khứ, nhường chỗ cho một kỷ nguyên kinh doanh minh bạch và chuyên nghiệp hơn.

Những ngày đầu năm 2026, tại các địa bàn các thành phố lớn như Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, trụ sở cơ quan Thuế không còn cảnh xếp hàng dài để thực hiện kê khai thuế khoán theo phương pháp thủ công. Thay vào đó, hệ thống bản đồ số hộ kinh doanh đã hiển thị xanh toàn bộ các khu vực kinh tế trọng điểm. Đây là kết quả của một hành trình bền bỉ trong việc thực hiện Đề án chuyển đổi số quốc gia, nơi mà mỗi sạp hàng ở chợ truyền thống hay các cửa hiệu mặt phố đều đã được định danh và quản lý dựa trên dữ liệu thời gian thực. Việc xóa bỏ dần cơ chế thuế khoán vốn tồn tại nhiều bất cập về tính công bằng và sự thất thoát được xem là bước đột phá lớn nhất trong chiến lược cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2021-2030.

Vận hội mới từ sự minh bạch hóa và số hóa

Tại hội nghị tổng kết công tác quản lý thuế đầu năm 2026, Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng khẳng định, việc chuyển đổi từ thuế khoán sang phương pháp kê khai dựa trên hóa đơn điện tử là một cuộc cách mạng về tư duy quản lý. Bộ Tài chính đã chỉ đạo ngành Thuế các địa phương và các đơn vị nghiệp vụ hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) kết nối liên thông giữa cơ quan thuế, ngân hàng thương mại và các sàn thương mại điện tử. Điều này cho phép ngành thuế kiểm soát dòng tiền một cách chính xác mà không cần đến sự can thiệp trực tiếp của cán bộ thuế tại địa bàn, từ đó loại bỏ tối đa các yếu tố tiêu cực, "thỏa thuận" thuế vốn là vấn đề nhức nhối trong cơ chế khoán trước đây. Sự quyết tâm này đã tạo ra một môi trường kinh doanh bình đẳng, nơi những hộ kinh doanh nhỏ lẻ cũng có thể tiếp cận các gói hỗ trợ tài chính nhờ hồ sơ thuế minh bạch.

Đánh giá về lộ trình này, đại diện Cục Thuế (Bộ Tài chính) cho biết, đơn vị đã xây dựng kịch bản chi tiết để chuyển đổi mô hình quản lý cho hơn 2 triệu hộ kinh doanh trên cả nước. "Chúng tôi không chỉ thay đổi phương thức thu mà còn thay đổi cả cách tiếp cận người nộp thuế. Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay đã có thể tự động đối soát doanh thu thực tế từ hóa đơn điện tử với dòng tiền giao dịch, giúp loại bỏ hoàn toàn sự cảm tính trong việc áp mức thuế khoán. Mục tiêu là tạo ra sự công bằng tuyệt đối, kinh doanh nhiều nộp nhiều, kinh doanh ít nộp ít", vị đại diện này nhấn mạnh.

Đáng chú ý, trong năm 2026, việc triển khai Nghị quyết số 01/NQ-CP về phát triển kinh tế số đã thúc đẩy các hộ kinh doanh cá thể chuyển mình mạnh mẽ. Chính phủ đã ban hành các cơ chế đặc thù, hỗ trợ 100% chi phí sử dụng phần mềm kế toán đơn giản cho các hộ kinh doanh chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp siêu nhỏ.

Theo báo cáo, tính đến quý 1/2026, tỷ lệ hộ kinh doanh sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đã đạt ngưỡng 95% tại các khu vực đô thị. Việc này không chỉ giúp cơ quan thuế quản lý chặt chẽ doanh thu thực tế mà còn giúp người kinh doanh tự quản trị được dòng tiền, chi phí, từ đó tối ưu hóa lợi nhuận. Đây chính là nỗ lực của Chính phủ trong việc "nuôi dưỡng nguồn thu" thông qua việc hiện đại hóa năng lực quản trị cho người dân, thay vì chỉ tập trung vào việc thu thuế đơn thuần.

Hóa giải thách thức trong tư duy cũ và bài toán hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ

Tuy nhiên, hành trình xóa bỏ thuế khoán không phải hoàn toàn trải đầy hoa hồng. Dưới góc nhìn chuyên gia, TS Nguyễn Trí Hiếu nhận định rằng, khó khăn lớn nhất không nằm ở công nghệ mà nằm ở thói quen của người dân. Nhiều hộ kinh doanh vỉa hè vốn đã quen với việc "ước lượng" doanh thu để đóng thuế khoán hằng năm, nay phải đối mặt với việc ghi chép sổ sách và xuất hóa đơn cho từng giao dịch nhỏ. Điều này tạo ra tâm lý e ngại về chi phí vận hành tăng thêm và sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan quản lý.

Ông Hiếu phân tích thêm, nếu không có chính sách thuế thu nhập cá nhân phù hợp cho chủ hộ kinh doanh, áp lực về việc "nổi lên" để trở thành đối tượng kê khai có thể khiến một bộ phận kinh doanh rút vào hoạt động ngầm. Bài toán đặt ra cho năm 2026 là làm sao để chi phí tuân thủ thuế phải thấp hơn lợi ích mà sự minh bạch mang lại.

Dưới góc độ hộ kinh doanh, chị Hoàng Thị Lan, chủ một hộ kinh doanh hàng gia dụng lâu năm tại chợ Đồng Xuân (Hà Nội) chia sẻ: "Lúc đầu khi nghe bỏ thuế khoán để chuyển sang kê khai hóa đơn, chúng tôi lo lắm vì vốn chỉ biết bán hàng, không thạo máy móc kế toán. Tuy nhiên, sau khi được cơ quan thuế hỗ trợ cài đặt ứng dụng hóa đơn trên điện thoại, tôi thấy việc quản lý hàng tồn kho và doanh thu hằng ngày lại rõ ràng hơn hẳn. Cái khó nhất hiện nay là nhiều khách mua lẻ vẫn chưa có thói quen lấy hóa đơn, nên chúng tôi mong muốn có thêm các chương trình khuyến khích như "Hóa đơn may mắn" để người dân cùng hợp tác".

Chia sẻ về câu chuyện này, TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội cho hay, thách thức lớn nhất của năm 2026 là nâng cấp năng lực số cho các tiểu thương. Nhiều chủ hộ kinh doanh ở độ tuổi trung niên gặp khó khăn trong việc vận hành các thiết bị đầu cuối và phần mềm quản lý thuế. Bên cạnh đó, chi phí logistics và sự cạnh tranh khốc liệt từ các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới đang bào mòn lợi nhuận của các hộ kinh doanh truyền thống. “Nếu cơ quan thuế chỉ siết chặt quản lý mà thiếu đi các giải pháp hỗ trợ về thị trường, các hộ kinh doanh sẽ rất khó trụ vững trong quá trình chuyển đổi. Cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ cần tiếp tục duy trì các chính sách miễn, giảm thuế giá trị gia tăng trong giai đoạn đầu chuyển đổi và đẩy mạnh liên kết các hộ kinh doanh thành các chuỗi cung ứng bền vững”, ông Anh nhấn mạnh.