Xuất khẩu bưởi, chanh sang Trung Quốc: Giữ uy tín để giữ thị trường

Tại Hội nghị triển khai Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả bưởi và chanh tươi xuất khẩu sang Trung Quốc do Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN-MT) tổ chức sáng 14/5 tại TP Hồ Chí Minh, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhận định Nghị định thư được ký kết nhằm tạo hành lang pháp lý cho hoạt động xuất khẩu chính ngạch bưởi và chanh sang Trung Quốc. Đây cũng là động lực chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất từ vùng trồng, cơ sở đóng gói đến kiểm dịch thực vật. Hội nghị tập trung phổ biến các yêu cầu kỹ thuật, quy trình xây dựng vùng trồng, kiểm soát sinh vật gây hại, ghi chép hồ sơ và quản lý mã số vùng trồng theo yêu cầu phía Trung Quốc.

Theo Nghị định thư, tất cả vùng trồng và cơ sở đóng gói bưởi, chanh muốn xuất khẩu sang Trung Quốc đều phải được đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường thông qua Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đồng thời phải được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt trước khi xuất khẩu.

Theo đó, vùng trồng phải áp dụng quy trình GAP hoặc tương đương, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), giám sát sinh vật gây hại, đặt bẫy ruồi đục quả, ghi chép và lưu trữ hồ sơ đầy đủ. Riêng với bưởi, yêu cầu bao trái trước thu hoạch tối thiểu 60 ngày là bắt buộc.

Việt Nam hiện có khoảng 106.000 ha bưởi với sản lượng tiềm năng vượt 1 triệu tấn, thuộc nhóm quốc gia xuất bưởi lớn trên thế giới. Các giống bưởi như Da Xanh, Năm Roi được đánh giá có chất lượng cao, phù hợp xuất khẩu. Tuy nhiên, phần lớn sản lượng vẫn tiêu thụ trong nước, chưa hình thành dòng chảy thương mại xuất khẩu ổn định.

Trong bối cảnh Trung Quốc là thị trường nhập khẩu bưởi lớn với nhu cầu ngày càng tăng, việc ký kết Nghị định thư được xem là cú hích quan trọng để mở rộng đầu ra cho ngành hàng này. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đây là kết quả của quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài từ năm 2019 giữa cơ quan chuyên môn hai nước.

Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội, hội nghị cũng cho thấy nhiều "điểm nghẽn" tồn tại lâu nay trong quản lý xuất khẩu nông sản, đặc biệt là tình trạng gian lận mã số vùng trồng.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cảnh báo thực trạng đáng báo động liên quan đến việc sử dụng sai, mượn hoặc gian lận mã số vùng trồng. Theo ông, đây không còn là câu chuyện riêng của doanh nghiệp hay địa phương mà là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp tới uy tín quốc gia.

"Có những cái không thể đổ lỗi cho ai cả, toàn là nội tại của chúng ta", Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh khi đề cập các vụ vi phạm thời gian qua.

Ông dẫn chứng vụ việc tồn dư chất cấm vàng o trên sầu riêng khiến nhiều lô hàng bị cảnh báo, thậm chí bị tạm dừng nhập khẩu. Hệ quả là giá sầu riêng từng có thời điểm lao dốc từ khoảng 200.000 đồng/kg xuống chỉ còn 20.000-25.000 đồng/kg.

Theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc đàm phán mở cửa thị trường là nỗ lực rất lớn của cơ quan quản lý, song nếu địa phương, doanh nghiệp và nông dân không tuân thủ nghiêm quy định thì chính ngành hàng sẽ tự đánh mất cơ hội.

Thông điệp này được đưa ra trong bối cảnh xuất khẩu rau quả sang Trung Quốc đang tăng trưởng mạnh. 3 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc đã chi khoảng 780 triệu USD để nhập khẩu rau quả từ Việt Nam, tăng 50% so với cùng kỳ năm trước.

Hiện Việt Nam có 16 loại rau quả được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, trong đó 13 mặt hàng đã ký Nghị định thư như sầu riêng, dừa tươi, mít, chanh leo, khoai lang, bưởi, chanh…

Dù vậy, năng lực quản lý tại địa phương vẫn đang là bài toán khó.

Tại hội nghị, đại diện nhiều địa phương Đồng bằng sông Cửu Long phản ánh tình trạng thiếu nhân lực, thiếu phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn và áp lực thủ tục hành chính khi triển khai Nghị định 38/2026/NĐ-CP về mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.

Bà Đinh Thị Phương Khanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh, cho biết địa phương có khoảng 12.000 ha chanh xuất khẩu nhưng đang lúng túng trong việc quản lý lao động thời vụ tại các cơ sở đóng gói cũng như xây dựng hồ sơ cho vùng trồng xuất sang nhiều thị trường khác nhau.

Trong khi đó, ông Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long, cho rằng khó khăn lớn hiện nay là thiếu trung tâm xét nghiệm đạt chuẩn ngay tại vùng nguyên liệu. Việc phải vận chuyển mẫu đi xa khiến thời gian chờ kéo dài, tăng nguy cơ hư hỏng nông sản, nhất là với sầu riêng.

Tại Cần Thơ, bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết thời gian thẩm định hồ sơ theo Nghị định 38 chỉ từ 2-12 ngày trong khi toàn ngành địa phương chỉ có 38 biên chế. Hệ thống dữ liệu mã số vùng trồng hiện cũng chưa đồng bộ giữa các cấp.

Không chỉ cơ quan quản lý, doanh nghiệp xuất khẩu cũng đề xuất cần chuẩn hóa quy trình ngay từ cấp cơ sở.

Bà Ngô Tường Vy, Phó Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Chánh Thu, cho rằng việc triển khai quy định bao trái đối với bưởi cần nghiên cứu phù hợp từng loại trái để giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Đồng thời, công tác tập huấn không nên chỉ dừng ở doanh nghiệp mà phải mở rộng tới cấp xã - nơi trực tiếp xử lý hồ sơ và hỗ trợ nông dân.

Theo bà Vy, việc cấp mới hoặc tái cấp mã số vùng trồng hiện còn mất nhiều thời gian do cán bộ cơ sở chưa nắm rõ quy trình, gây ảnh hưởng tiến độ xuất khẩu. Doanh nghiệp cũng kiến nghị cần rà soát lại tính thực chất của liên kết giữa doanh nghiệp với nông dân trong xây dựng vùng nguyên liệu.

Giải đáp các vướng mắc, Cục trưởng Cục Bảo vệ thực vật Huỳnh Tấn Đạt cho biết Nghị định 38 đã quy định thống nhất một mã số vùng trồng cho mỗi vùng, còn việc quản lý theo từng thị trường sẽ thực hiện bằng mã QR bổ sung nhằm tạo thuận lợi cho địa phương.

Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Hoàng Trung yêu cầu các địa phương phải mạnh dạn phân cấp cho cơ quan chuyên môn thay vì để hồ sơ "chạy lòng vòng" lên tới cấp chủ tịch tỉnh ký duyệt.

"Nghị định 38 đã phân cấp rõ về cho tỉnh. Nếu luồng hồ sơ cứ chạy lòng vòng rồi lên tận Chủ tịch tỉnh ký thì mất thời gian vô ích, gây khó cho doanh nghiệp", Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước hiện mới cấp khoảng 9.500 mã số vùng trồng cho hơn 10 loại nông sản xuất khẩu, con số còn khá khiêm tốn so với quy mô vùng nguyên liệu thực tế.

Có thể thấy, Nghị định thư xuất khẩu bưởi và chanh sang Trung Quốc không đơn thuần là thêm một mặt hàng được "thông quan chính ngạch", mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị chuỗi nông sản của Việt Nam.

Trong nhiều năm, ngành nông nghiệp liên tục đối mặt với bài toán "được mùa mất giá", phụ thuộc thương lái và xuất khẩu tiểu ngạch. Việc Trung Quốc ngày càng siết tiêu chuẩn kỹ thuật đang buộc nông sản Việt phải chuyển sang tư duy sản xuất minh bạch, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ quy chuẩn quốc tế.

Nếu làm tốt, bưởi và chanh có thể trở thành những ngành hàng xuất khẩu chủ lực mới. Nhưng nếu buông lỏng quản lý, để xảy ra gian lận mã số vùng trồng hoặc vi phạm chất lượng, cái giá phải trả sẽ không chỉ là vài lô hàng bị trả về, mà còn là uy tín của cả ngành hàng trên thị trường quốc tế.