Bắc Ninh - Kinh Bắc từ xưa đến nay vốn là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ những lớp trầm tích lịch sử và văn hiến sâu dày bậc nhất của Việt Nam. Hiếm có địa phương nào sở hữu mật độ di sản dày đặc và đa dạng như nơi đây. Bắc Ninh hiện tự hào nắm giữ 8 di sản văn hóa được UNESCO ghi danh, công nhận, bao gồm: Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, Nghi lễ và trò chơi kéo co Hữu Chấp, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Nghệ thuật Ca trù, Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái, cùng Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc với hai điểm di tích tiêu biểu tọa lạc trên địa bàn là chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà.

Đi kèm với kho tàng nhân loại ấy là gần 4.000 di tích lịch sử, hàng trăm di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia cùng hệ thống làng nghề thủ công mỹ nghệ tinh hoa và các làng tiến sĩ khoa bảng lừng danh như Yên Ninh, Kim Đôi, Tam Sơn, Nội Duệ, Lương Xá.

Những giá trị văn hóa ấy từ lâu đã ăn sâu vào nếp nghĩ, lối sống, hơi thở của bao thế hệ người dân Kinh Bắc. Trong một thời gian dài, di sản thường được tiếp cận theo logic bảo tồn thuần tuý để các di tích hay làn điệu cổ không bị mai một trước sự tàn phá của thời gian. Cách tiếp cận này rất cần thiết, nhưng nếu dừng ở đó, di sản dễ bị tách khỏi đời sống kinh tế đương đại. Khi đô thị hóa diễn ra với tốc độ nhanh chóng, nguy cơ đứt gãy không gian văn hóa truyền thống càng trở nên rõ nét. Nghị quyết 80-NQ/TW đã tạo ra một thay đổi quan trọng khi yêu cầu nhận diện và khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản văn hóa làm trung tâm, phát triển kinh tế di sản và gắn bảo tồn với sinh kế cộng đồng.

Từ định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW và dấu mốc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Bắc Ninh đang thay đổi cách nhìn về di sản: văn hóa không chỉ để bảo tồn, mà là nguồn lực nội sinh để phát triển kinh tế. Trên hành trình trở thành đô thị hiện đại, văn minh, văn hóa truyền thống và di sản chính là cội nguồn tạo nên chiều sâu, bản lĩnh và sức hấp dẫn riêng của vùng đất này.

Một làn điệu Quan họ mượt mà, một bản khắc gỗ tranh Đông Hồ hay một mái chùa cổ tự thân nó chưa phải là một ngành công nghiệp văn hóa. Ngành kinh tế sáng tạo chỉ thực sự thành hình khi phía sau mỗi giá trị truyền thống có một chuỗi liên kết hoàn chỉnh từ nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất, phân phối cho đến tiêu dùng. Đúng như nhận định của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, muốn chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh thực tế, phải dám nhìn văn hóa bằng con mắt của tương lai. Giá trị văn hóa nằm ở năng lực tạo ra những phương thức biểu đạt mới mẻ, hiện đại.

Chất liệu văn hóa Kinh Bắc vô cùng phong phú để bước vào chuỗi sản xuất giá trị gia tăng. Với Dân ca Quan họ, giá trị không dừng lại ở những Canh hát hội truyền thống hay các buổi diễn định kỳ trên sân khấu phục vụ nghi lễ. Vẻ đẹp tình tứ, ca từ trau chuốt và giai điệu mượt mà của Quan họ hoàn toàn có thể trở thành linh hồn cho các dự án âm nhạc đương đại, các bộ phim điện ảnh nghệ thuật, sân khấu kịch, các bộ sưu tập thời trang ứng dụng mang biểu tượng văn hóa Kinh Bắc hay các sản phẩm giáo dục số tương tác cao. Với nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, sau dấu mốc được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, con đường hồi sinh của dòng tranh này không thể chỉ là những sản phẩm bán vào dịp Tết. Tinh thần thẩm mỹ dân gian thuần Việt, những đường nét mộc mạc và sắc màu tự nhiên của Đông Hồ chính là mỏ vàng cho thiết kế đồ họa, quà tặng du lịch cao cấp, mỹ thuật ứng dụng, hoạt hình và các ấn phẩm truyện tranh hiện đại.

Bên cạnh đó, các dấu tích nghìn năm như thành cổ Luy Lâu, trung tâm Phật giáo cổ xưa cùng dấu ấn vương triều nhà Lý mở ra nguồn cảm hứng vô tận cho việc phát triển bảo tàng số, công nghệ thực tế ảo tương tác, điện ảnh dã sử và các chương trình giáo dục trải nghiệm khảo cổ. Chuyển từ bảo tồn thụ động sang công nghiệp văn hóa đồng nghĩa với việc đưa di sản bước vào chuỗi sản xuất hiện đại, nơi công nghệ cao được ứng dụng thí điểm từ khâu số hóa dữ liệu, chế tác sản phẩm cho đến thiết lập sàn giao dịch bản quyền sáng tạo. Di sản đóng vai trò là nguyên liệu thượng hạng, còn tư duy sáng tạo mới chính là công cụ nhào nặn nên những sản phẩm kinh tế độc đáo, mang thương hiệu độc quyền của Bắc Ninh. 

Trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, du lịch chính là thị trường tiêu thụ rộng lớn, trực tiếp và hiệu quả nhất cho các sản phẩm sáng tạo. Tinh thần của Nghị quyết 26-NQ/TW đã chỉ rõ: Du lịch không thể bị bó hẹp trong khái niệm đơn giản là đưa đón, ăn uống và lưu trú, mà phải là một ngành kinh tế tổng hợp gắn bó chặt chẽ với kinh tế di sản, kinh tế đêm và công nghiệp giải trí. Du lịch văn hóa tiếp tục là thế mạnh nổi bật của Bắc Ninh.Nhưng nếu du khách đến Bắc Ninh chỉ để viếng cảnh một ngôi chùa, ghé qua đền Đô dâng hương rồi lên xe trở về trong ngày thì giá trị gia tăng để lại cho vùng đất này thực sự rất khiêm tốn. Những điểm đến gắn với Quan họ, đình, đền, chùa, lễ hội truyền thống và làng nghề có thể được kết nối thành các hành trình mang đậm bản sắc Kinh Bắc Sự phối hợp giữa du lịch và di sản đòi hỏi phải xây dựng được một hành trình trải nghiệm đa giác quan, biến mỗi điểm đến thành một câu chuyện văn hóa cuốn hút.

Bắc Ninh đã và đang chứng minh sức hút mạnh mẽ khi năm 2025 địa phương đón khoảng 6,3 triệu lượt khách, tăng trưởng 26% so với năm 2024, trong đó có 355 nghìn lượt khách quốc tế, mang lại tổng doanh thu 5.500 tỷ đồng. Bước sang năm 2026, thành phố đặt mục tiêu bứt phá đón 6,5 đến 7 triệu lượt khách với 420 nghìn khách quốc tế, đạt doanh thu 6.600 tỷ đồng, hướng tới mốc 10 triệu lượt khách và doanh thu 10.000 tỷ đồng vào năm 2030. Để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển, Bắc Ninh tập trung xây dựng các nhóm sản phẩm du lịch chủ lực. Trong đó, du lịch văn hóa - tâm linh - lễ hội giữ vai trò mũi nhọn với những tour chuyên đề như “Hành trình Quan họ” hay “Bắc Ninh - vùng đất thiêng”. Thành phố định kỳ tổ chức Festival, phục dựng các lễ hội truyền thống gắn với trải nghiệm hiện đại; đồng thời đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ tại các điểm đến tiêu biểu như chùa Phật Tích, chùa Dâu, đền Đô, đền Bà Chúa Kho, chùa Vĩnh Nghiêm...

Cùng với đó, du lịch làng nghề gắn với di sản phi vật thể được đẩy mạnh theo hướng chuyển từ tham quan sang trải nghiệm thực tế. Du khách có thể trực tiếp làm bánh phu thê Đình Bảng, in tranh dân gian Đông Hồ, chạm khắc gỗ Đồng Kỵ dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân; kết hợp học hát Quan họ, tham gia trò chơi dân gian và mua sắm sản phẩm OCOP. Ngoài ra, các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch học đường, du lịch MICE và kinh tế đêm cũng được định hướng phát triển nhằm đa dạng hóa trải nghiệm cho du khách. Với lợi thế gần Thủ đô Hà Nội, giao thông ngày càng đồng bộ và tiềm năng từ Sân bay quốc tế Gia Bình trong tương lai, Bắc Ninh hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để bứt phá về du lịch và dịch vụ.

Phát huy giá trị di sản để tạo động lực phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch bền vững, Bắc Ninh cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, bởi không có di sản nào có thể tồn tại lâu dài nếu tách rời đời sống của những người đang gìn giữ và trao truyền nó. Phó Bí thư Thành uỷ, Chủ tịch UBND Thành phố Bắc Ninh - Phạm Hoàng Sơn - cũng đã nhiều lần nhấn mạnh chủ trương phát triển của thành phố: “Lấy Di sản là nguồn lực - Văn hoá là sức mạnh - Con người là trung tâm”. Từ quan điểm đó, bài toán bảo tồn cần được gắn chặt với sinh kế, để những người đang giữ nghề có thể sống được bằng chính giá trị văn hóa mà họ tạo ra. Chính sách tôn vinh, đãi ngộ nghệ nhân cần tiếp tục đi cùng cơ chế hỗ trợ truyền dạy, bảo đảm không gian thực hành và tạo điều kiện để các thế hệ kế tiếp tiếp nối nghề truyền thống.

Tuy nhiên, bảo tồn sẽ khó bền vững nếu chỉ dựa vào sự hỗ trợ của Nhà nước mà thiếu một thị trường đủ sức nuôi dưỡng di sản. Khi các hộ gia đình làm tranh dân gian Đông Hồ có thể tạo thu nhập ổn định từ nghề, các câu lạc bộ Quan họ có nguồn thu chính đáng từ hoạt động biểu diễn, những người thợ gốm, thợ mộc tìm được đầu ra cho sản phẩm, di sản sẽ thực sự trở thành một nguồn lực kinh tế gắn với cộng đồng. Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong việc hình thành chuỗi giá trị văn hóa, từ bảo tồn, sáng tạo, sản xuất đến quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, bảo vệ giá trị cốt lõi và kiểm soát những tác động tiêu cực của thương mại hóa; doanh nghiệp cần đầu tư có trách nhiệm, còn cộng đồng phải được bảo đảm quyền tham gia và hưởng lợi tương xứng.

Cùng với phát triển sinh kế, quy hoạch đô thị cũng là yếu tố quyết định khả năng bảo vệ không gian di sản trong quá trình Bắc Ninh hướng đến mô hình thành phố hiện đại, thông minh. Việc xây dựng hạ tầng, mở rộng không gian đô thị cần được tính toán trên cơ sở bảo vệ cảnh quan vùng lõi di tích, kiểm soát mật độ xây dựng và duy trì mối liên hệ giữa di sản với không gian sống truyền thống.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh - Bùi Thị Thu Thuỷ - đặc biệt lưu ý đến vấn đề bảo tồn, không để thương mại hóa du lịch làm biến dạng những giá trị nguyên gốc của di sản. Bên cạnh đó, giáo dục di sản trong trường học và số hóa cơ sở dữ liệu văn hóa cần được đẩy mạnh để mở rộng khả năng tiếp cận, hỗ trợ công tác bảo tồn và tạo điều kiện cho thế hệ trẻ hiểu, trân trọng những giá trị văn hóa của quê hương. Khi quá trình hiện đại hóa được triển khai song hành với bảo vệ cảnh quan, duy trì không gian thực hành văn hóa và nâng cao chất lượng sống của người dân, Bắc Ninh sẽ có cơ sở để xây dựng một mô hình phát triển trong đó di sản không chỉ được gìn giữ như niềm tự hào quá khứ, mà còn trở thành nguồn lực cho hiện tại và tương lai.

(Bài viết có sử dụng một số thông tin, hình ảnh từ Báo và PT, TH Bắc Ninh cung cấp.)