Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến đổi sâu sắc từ cạnh tranh chiến lược gia tăng, xung đột kéo dài đến biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và các thách thức an ninh phi truyền thống mới nổi, Đông Nam Á đứng trước những thử thách mang tính thời đại. ASEAN ngày càng được kỳ vọng nâng cao năng lực thích ứng để duy trì vai trò trung tâm, góp phần gìn giữ hòa bình, ổn định và thúc đẩy phát triển bền vững.

Trước những đòi hỏi mới của thời cuộc, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026), diễn ra ngày 9-10/6 tại Hà Nội, tiếp tục khẳng định vai trò nền tảng đối thoại chiến lược, quy tụ các nhà hoạch định chính sách, học giả, doanh nghiệp và thanh niên cùng trao đổi về tương lai của khu vực. Chủ đề nổi bật xuyên suốt là củng cố một ASEAN đoàn kết, tự cường và lấy người dân làm trung tâm trong một thế giới biến động nhanh chóng.

Khởi xướng tại Hội nghị Cấp cao ASEAN năm 2023 và liên tục được duy trì trong các năm tiếp theo, AFF đang từng bước trở thành một không gian bổ trợ cho các tiến trình chính thức của ASEAN, nơi những ý tưởng mới có thể được thảo luận trước khi được phản ánh vào các chương trình nghị sự khu vực.

Thực tế cho thấy nhiều sáng kiến được trao đổi tại Diễn đàn những năm trước đã xuất hiện trong các văn kiện của ASEAN. Điều đó cho thấy AFF không chỉ là một diễn đàn trao đổi học thuật mà còn góp phần hỗ trợ các tiến trình hợp tác chính thức của Hiệp hội.

Năm nay, tầm vóc của Diễn đàn tiếp tục được nâng lên với sự tham dự và chuyến thăm chính thức Việt Nam của 4 Thủ tướng Chính phủ của Lào, Campuchia, Thái Lan và Timor-Leste. Sự hiện diện cấp cao này phản ánh mức độ quan tâm của các nước đối với Diễn đàn cũng như vai trò của Việt Nam trong thúc đẩy đối thoại khu vực.

Đáng chú ý, đây cũng là một trong những sự kiện đối ngoại đa phương cấp cao lớn đầu tiên Việt Nam chủ trì sau Đại hội Đảng lần thứ XIV và các sự kiện chính trị quan trọng trong nước.

Năm 2026 cũng mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ASEAN khi chính thức bắt đầu triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, mở ra một chương mới cho quá trình phát triển của khu vực.

Philippines là quốc gia đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2026 với chủ đề nhấn mạnh hòa bình, thịnh vượng và phát triển lấy người dân làm trung tâm. Chủ đề của Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 do Việt Nam tổ chức cũng nêu rõ tinh thần ấy: "Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Phát triển lấy người dân làm trung tâm".

Chia sẻ về chủ đề Diễn đàn năm nay, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường chỉ rõ: "Hòa bình là điều kiện tiên quyết cho phát triển. Thịnh vượng là mục tiêu chung của mọi quốc gia thành viên. Đặt người dân ở vị trí trung tâm chính là tinh thần xuyên suốt".

Việc lựa chọn một chủ đề tương đồng với nước Chủ tịch ASEAN cũng là cách để Việt Nam đồng hành và hỗ trợ trực tiếp chương trình nghị sự chung của Hiệp hội.

Đại sứ Philippines tại Việt Nam Francisco Noel R. Fernandez III đánh giá cao sự thống nhất này: "Chủ đề năm Chủ tịch của Philippines là 'Cùng nhau định hướng tương lai', gần như hoàn toàn tương đồng với AFF 2026. Việc Việt Nam đăng cai tổ chức mang tính bổ trợ và hoàn toàn phù hợp với những định hướng, ưu tiên của các nhà lãnh đạo ASEAN trong năm 2026".

Sự cộng hưởng đó phản ánh tinh thần cùng hướng tới một ASEAN đoàn kết, bao trùm, tự cường và lấy người dân làm trung tâm.

AFF 2026 được thiết kế như một không gian đối thoại mở, chào đón tiếng nói đa chiều từ các nhà lãnh đạo, nhà hoạch định chính sách đến học giả, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, đại diện các chính đảng, địa phương và giới trẻ.

Sự tham gia đa dạng này góp phần thúc đẩy thảo luận về những vấn đề người dân ASEAN đang quan tâm như an ninh năng lượng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tái cấu trúc mô hình tăng trưởng hay các giải pháp xử lý xung đột.

Đặc biệt, cách tiếp cận "AI vì con người" được chú trọng nhằm hỗ trợ người dân thích ứng với nền kinh tế số, thu hẹp khoảng cách số, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi xanh gắn với lợi ích cộng đồng.

Để kiến tạo một tương lai hòa bình và thịnh vượng, ASEAN cần tiếp tục củng cố vai trò trung tâm của mình trong cấu trúc khu vực đang định hình.

Tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 diễn ra Singapore vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài phát biểu dẫn đề đã nhấn mạnh sự cần thiết phải kiến tạo một cấu trúc khu vực mở, bao trùm và lấy ASEAN làm trung tâm. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng lưu ý rằng vai trò trung tâm của ASEAN không phải là điều mặc nhiên có được, mà cần được vun đắp bằng đoàn kết, tự chủ chiến lược và năng lực kiến tạo chương trình nghị sự chung.

Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 có thể được xem là sự nối tiếp tinh thần đó ở cấp độ đối thoại khu vực.

Lý giải về sức mạnh giúp ASEAN duy trì vị thế trước những biến động địa chính trị, Đại sứ Philippines cho rằng nền tảng nằm ở chính cấu trúc đặc biệt của Hiệp hội. Mặc dù tập hợp các quốc gia có lịch sử, thể chế và điều kiện phát triển khác nhau, ASEAN vẫn duy trì khả năng phối hợp thông qua nguyên tắc đồng thuận.

Theo ông, chính cơ chế này giúp ASEAN duy trì được hình ảnh một tổ chức trung lập, đoàn kết và có tiếng nói chung trong các vấn đề khu vực.

Kiên trì cách tiếp cận cân bằng, bao trùm và duy trì quan hệ với các đối tác trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế, lợi ích chung và vai trò trung tâm của ASEAN đã trở thành một trong những nhân tố quan trọng giúp Hiệp hội giữ được vị thế trong môi trường chiến lược ngày càng phức tạp.

Lịch sử cũng cho thấy khả năng thích ứng đáng kể của ASEAN. Từ những biến động chính trị cho đến các cuộc khủng hoảng kinh tế, năng lượng hay những thách thức mới nổi, ASEAN luôn nỗ lực điều chỉnh ưu tiên hợp tác để bảo vệ lợi ích của người dân và duy trì vai trò trung tâm của mình.

Thế giới đang trải qua những chuyển dịch sâu sắc về địa chính trị, công nghệ và mô hình phát triển. Trong bối cảnh đó, hầu như không quốc gia nào có thể tự cho mình hoàn toàn sẵn sàng trước mọi thách thức.

Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao nhấn mạnh: "ASEAN cần phối hợp chính sách tốt hơn để nâng cao khả năng tự cường. Diễn đàn là nơi để tìm kiếm các cách tiếp cận mới nhằm tăng cường sức chống chịu trước những biến động đang gia tăng".

Tại AFF 2026, khái niệm "tự cường" được tiếp cận theo hướng mở và gắn với hợp tác. Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường khẳng định tự cường là yêu cầu sống còn, nhưng đồng thời nhấn mạnh: "Tự cường không đồng nghĩa với khép kín hay tự lực một mình... Sức mạnh bền vững không đến từ sự biệt lập, mà đến từ việc trở thành một mắt xích không thể thiếu".

Với các quốc gia vừa và nhỏ, tự cường không tách rời hợp tác. Khi các nước gắn kết, chia sẻ nguồn lực, kết nối hạ tầng và phối hợp chính sách, mỗi quốc gia sẽ có thêm khả năng ứng phó với những cú sốc từ bên ngoài.

Một ASEAN tự cường là một ASEAN biết biến kết nối thành nguồn lực của chính mình.

Đại sứ Philippines cũng đồng tình khi cho rằng những diễn biến phức tạp hiện nay càng khẳng định thực tế rằng "không một quốc gia thành viên ASEAN nào có thể tự giải quyết mọi chuyện một mình".

ASEAN không phải là một siêu nhà nước, nhưng các quyết sách tập thể đã và đang tạo nền tảng để cả khu vực cùng phát triển, trong đó đoàn kết vẫn là yếu tố cốt lõi.

Một trong những trụ cột quan trọng giúp ASEAN duy trì sức sống là mạng lưới đối tác rộng khắp.

Khả năng kết nối với các đối tác trên toàn cầu cho phép ASEAN theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ và cân bằng. Tuy nhiên, để đáp ứng những yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, Giám đốc Học viện Ngoại giao cho rằng mạng lưới này cần tiếp tục được mở rộng, không chỉ ở cấp chính phủ mà còn tới doanh nghiệp, viện nghiên cứu, giới trẻ và các thành phố - những trung tâm tăng trưởng ngày càng quan trọng.

Tư duy này được phản ánh qua một số điểm mới trong chương trình AFF 2026.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường, lần đầu tiên Diễn đàn có phiên thảo luận dành riêng cho hợp tác giữa các chính đảng ở Đông Nam Á, bổ sung cho các kênh hợp tác hiện có. Đồng thời, Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN cũng được tổ chức dưới sự chủ trì của Hà Nội.

Sự tham gia của các chính đảng, thành phố, thanh niên và doanh nghiệp cho thấy AFF đang tạo dựng một không gian tương tác rộng mở, nơi các ý tưởng mới có thể được chia sẻ và phát triển vượt ra ngoài khuôn khổ hợp tác truyền thống.

Diễn đàn Tương lai ASEAN là sự kiện quốc tế thể hiện vai trò chủ động, trách nhiệm và tinh thần đồng hành của Việt Nam cùng ASEAN trong quá trình định hình tương lai của khu vực. Từ Hà Nội, thông điệp được gửi đi không chỉ là khát vọng về một ASEAN hòa bình, thịnh vượng và lấy người dân làm trung tâm, mà còn là niềm tin rằng đoàn kết và tự cường sẽ tiếp tục là nguồn sức mạnh quan trọng nhất của Hiệp hội trong những thập niên tới.