Công nghiệp văn hóa: Không gian số và bài toán giữ bản sắc Việt

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu và các nền tảng số đang làm thay đổi sâu sắc cách các giá trị văn hóa được sáng tạo, lưu giữ, quảng bá và tiếp cận công chúng. Đây không còn đơn thuần là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà đang đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển trong không gian số.

Tại tọa đàm "Chuyển đổi số trong văn hóa - Động lực phát triển mới" vừa diễn ra tại TP Hồ Chí Minh, trong khuôn khổ giải thưởng Quảng cáo Sáng tạo Việt Nam 2026 (Vạn Xuân Awards 2026), các chuyên gia, nhà quản lý và đại diện cộng đồng sáng tạo đã tập trung trao đổi về chính vấn đề này.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn và là hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đáng chú ý, Nghị quyết đặt chuyển đổi số trong mối quan hệ trực tiếp với phát triển văn hóa. Theo đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa. Nghị quyết cũng đặt yêu cầu xử lý hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số, dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số.

Chuyển đổi số trong văn hóa không chỉ dừng ở việc đưa một hiện vật lên nền tảng trực tuyến hay số hóa một kho tư liệu. Xa hơn, đó là quá trình mở rộng khả năng sáng tạo, tiếp cận công chúng, hình thành sản phẩm mới và kết nối giá trị văn hóa với thị trường.

Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025. Dự kiến đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa được kỳ vọng đóng góp khoảng 7% GDP, đặt ra yêu cầu mới về năng lực sáng tạo, công nghệ và khả năng kết nối thị trường, trong đó có ngành quảng cáo. Trong bối cảnh đó, quảng cáo có thể được nhìn nhận như một mắt xích kết nối giữa sáng tạo, công nghệ, truyền thông và thị trường. Sự chuyển dịch của ngành quảng cáo vì vậy không chỉ phản ánh sự thay đổi của một lĩnh vực kinh doanh, mà còn cho thấy cách các sản phẩm và giá trị văn hóa được kể lại, định dạng và đưa tới công chúng trong môi trường số. 

Theo định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, quảng cáo là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam. Giải thưởng Quảng cáo Sáng tạo Việt Nam (Vạn Xuân Awards) nằm trong Đề án "Xây dựng và quảng bá Thương hiệu Quốc gia: Giải thưởng Quảng cáo Sáng tạo Việt Nam" giai đoạn 2020 - 2030, đồng thời góp phần triển khai Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ.

Từ góc độ quản lý, bà Ninh Thị Thu Hương - Cục trưởng Cục Văn hóa Cơ sở, Gia đình và Thư viện, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - nhấn mạnh rằng, công nghệ càng mở ra nhiều phương thức sáng tạo thì người làm nội dung càng phải chú trọng trách nhiệm xã hội, gìn giữ và tôn vinh các giá trị văn hóa Việt Nam. Đây cũng là điểm giao quan trọng giữa chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Một sản phẩm có thể sử dụng công nghệ tiên tiến, nhưng công nghệ tự thân không tạo nên bản sắc. Một chiến dịch có thể được phân phối tới hàng triệu người, nhưng khả năng tạo dấu ấn lâu dài phụ thuộc vào câu chuyện, giá trị và sức sáng tạo nằm phía sau sản phẩm.

Với Việt Nam, lợi thế cạnh tranh vì thế không nhất thiết nằm ở việc sử dụng công nghệ nhanh hơn người khác, mà ở khả năng dùng công nghệ để kể những câu chuyện mà Việt Nam có lợi thế riêng.

Một trong những biểu hiện rõ nhất của chuyển đổi số văn hóa là khả năng đưa di sản và các thiết chế văn hóa đến gần công chúng hơn. Theo ông Trần Thanh Vương - Trưởng phòng Xây dựng Đời sống văn hóa và Gia đình, Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh - công nghệ đang mở ra những cách tiếp cận mới đối với bảo tàng, di tích và di sản. Việc số hóa giúp công chúng tìm hiểu các giá trị văn hóa từ xa, đồng thời hỗ trợ người tham quan tra cứu thông tin, xác định vị trí và tiếp cận hiện vật.

Nhưng công nghệ, theo cách nhìn này, vẫn chỉ là công cụ. Điểm quyết định nằm ở việc sản phẩm số có thực sự tạo ra trải nghiệm và giá trị mới cho công chúng hay không. Nếu số hóa chỉ là chuyển một nội dung từ môi trường vật lý lên môi trường trực tuyến, dư địa phát triển sẽ còn hạn chế. Khi dữ liệu được tổ chức, kết nối và khai thác sáng tạo, văn hóa mới có khả năng bước sang một vòng đời khác.

Đó cũng là lý do Nghị quyết 80-NQ/TW đặt mục tiêu đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp công nghiệp văn hóa và nghệ thuật sáng tạo, hướng tới các cụm, khu công nghiệp sáng tạo, tổ hợp sáng tạo văn hóa có quy mô quốc tế dựa trên nền tảng công nghệ cao và mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo. Số hóa không phải đích đến. Số hóa phải tạo ra năng lực mới cho văn hóa.

AI đang mở thêm một tầng không gian mới cho sáng tạo. Công nghệ có thể hỗ trợ sản xuất hình ảnh, âm thanh, nội dung, phân tích dữ liệu và cá nhân hóa trải nghiệm. Các nền tảng số cũng giúp một sản phẩm văn hóa có thể tiếp cận công chúng vượt khỏi giới hạn địa lý. Nhưng chính khả năng nhân bản và lan truyền nhanh của công nghệ lại khiến câu hỏi về bản sắc trở nên quan trọng hơn.

Theo ông Nguyễn Trường Sơn, Chủ tịch Hiệp hội Quảng cáo Việt Nam, công nghệ, AI và dữ liệu đang mở ra những "mỏ vàng" mới để khai thác giá trị văn hóa. Tuy nhiên, chuyển đổi số cần đi cùng năng lực làm chủ công nghệ, dữ liệu, phát triển nhân lực chất lượng cao và xây dựng hệ sinh thái kết nối giữa công nghệ, truyền thông với văn hóa.

Công nghệ có thể thay đổi tốc độ sản xuất và phương thức phân phối, nhưng không thể thay thế câu hỏi cốt lõi của phát triển văn hóa: con người muốn tạo ra điều gì, bảo vệ điều gì và truyền lại điều gì cho thế hệ sau. Công nghệ có thể mở rộng biên giới của sáng tạo. Nhưng chính văn hóa và bản sắc mới quyết định Việt Nam sẽ được nhận diện bằng điều gì trong không gian toàn cầu.