Đằng sau những thước phim về “Việt phủ Thành Chương”

Tái hiện tinh hoa Việt phủ

Nói như nhà văn Nguyễn Quang Thiều, người chấp bút lời bình cho phim: “Đó không phải là một bảo tàng. Không phải một khu triển lãm. Càng không phải một trang trại. Đó là một nơi chứa đựng những gì vừa gần gũi trong không gian, vừa xa xôi trong thời gian, vừa giản dị vừa uy nghiêm, vừa thực vừa ảo.

Đó là một quần thể văn hóa sống động với những ngôi nhà cổ, bàn ghế cổ, giếng nước cổ, ấm trà cổ, cầu ao cổ và cả vạn đồ cổ hòa đồng với con người, với trâu bò, chó gà, cây trái, côn trùng, trăng gió... Việt phủ Thành Chương tạo ra cho những ai đặt chân đến đó cảm giác được sống cùng một lúc với hai khoảng thời gian: Hiện tại và Cổ xưa”.

Tiếng kẽo kẹt của cánh cửa gỗ mở ra những khoảng không gian đậm màu hoài cổ. Với nét kiến trúc truyền thống thấm đẫm hồn Việt, những nhà sàn, nhà bức bàn, những nhà long đình, nhà đại khoa hay nhà tường vân … khiến lòng ta như dịu lại, chùng xuống. Như được lội ngược dòng thời gian về với một miền ký ức đã xa, nhạt nhòa, mờ mờ nhân ảnh.

Và khói, bảng lảng, quẩn quanh khắp mọi nơi. Gợi nhớ những sợi xám bạc, mỏng manh, thơm mùi rơm rạ uốn lượn từ căn bếp đơn sơ một chiều xưa cũ. Khói hương trầm thơm ngát giúp gương mặt những pho tượng như thoát tục, phiêu linh.

Và không thể thiếu đi điểm nhấn quan trọng, cái trục nối kết mang đến tinh thần văn hóa cho toàn bộ hệ thống kiến trúc ấy chính là quần thể những bức tượng. Tượng đá, tượng gỗ, tượng Phật và gốm cổ được sắp đặt, bài trí trong nhà, ngoài sân, hài hòa sống động khắp nơi trong biệt phủ.

Đoàn làm phim trong một cảnh quay ngoài trời.

Khoan thai những thanh âm thiền tịnh, đều đều tiếng kinh nguyện cầu. Nhạc thiền Phật giáo kết hợp được một không gian mờ ảo, giữa sự tồn tại giữa ánh sáng và bóng tối và giúp người nghe có một cảm giác hoàn toàn tỉnh thức. Thể loại này, vì vậy luôn có tính chất đơn giản, dịu dàng và yên bình, theo nhịp điệu nhẹ nhàng của chính thiên nhiên.

Khi thưởng thức những khuôn hình đẹp trên cái nền một bản nhạc thiền, người xem cảm thấy có thêm nhiều khoảng lặng. Nhạc thiền thể hiện những cảm nhận trực giác từ bên trong của một con người đã trực ngộ với thiên nhiên và vũ trụ. Và chọn nó làm nét nhạc chủ đạo xuyên suốt bộ phim là một quyết định khôn ngoan của ê kíp làm phim.

Để có thể vẽ lại tầm vóc đồ sộ, tráng lệ của khu Việt phủ bằng những góc máy, khuôn hình giàu mỹ cảm, nhóm làm phim đã tận dụng mọi thủ pháp nghệ thuật có thể. Từ sử dụng liên tục những động tác máy vô cùng phức tạp đến sự kỹ càng trong bố trí ánh sáng. Từ tận dụng tối đa dolly (xe trượt trên ray) tới grue (cần cẩu). Từ chú trọng đặc tả vẻ lung linh, huyền ảo được phô bày ở mọi góc độ, chi tiết của cổ vật đặt trên bàn xoay đến tạo nên những giai điệu ánh sáng đậm nhạt, đạt tới chiều sâu của không gian điện ảnh. Từ khai thác hiệu ứng thị giác khi sử dụng ống kính góc rộng tới nhấn nhá nhiều cảnh toàn – với góc máy úp từ trên cao… Tất cả giúp làm nên một bài thơ hình ảnh giàu nhạc điệu, giàu sức biểu cảm chứa đựng trong mỗi khuôn hình.

Số đông các nghệ sĩ điện ảnh thường có chung suy nghĩ, rằng thế mạnh của người làm truyền hình là tính thời sự, khả năng nắm bắt và chuyển tải thông tin nhanh nhạy, kịp thời. Sự tỉa tót, chỉnh chu cùng giá trị nghệ thuật luôn bị đặt xuống hàng thứ hai, sau tính báo chí luôn được xem trọng.

Vốn xuất thân từ dân quay phim, lại là con nhà nòi, đạo diễn Nguyễn Lê Văn không đồng ý với ý kiến đó. Là người con duy nhất nối nghiệp cha (nhà quay phim, NSND Nguyễn Đăng Bảy), “lận lưng” 34 năm tuổi nghề và từng đoạt khá nhiều giải thưởng (cả giải thường niên Hội điện ảnh lẫn giải của LHP truyền hình toàn quốc), ông luôn mong muốn tác phẩm truyền hình của mình sẽ đầy ắp chất thơ.

Đạo diễn Nguyễn Lê Văn chăm chú theo dõi từng góc máy.

Đó sẽ là con đường ngắn nhất đưa những thông điệp nặng tính báo chí đến với trái tim đông đảo khán giả màn ảnh nhỏ. Và cùng với sự trợ giúp rất lớn từ người phác thảo kịch bản - nhà báo Vũ Minh Bảo, từ người đồng nghiệp trẻ - đạo diễn Nguyễn Hoàng Lâm, bộ phim đã hiện thực hóa được điều mong muốn giản dị ấy.

Nơi trú ngụ tâm hồn Việt

Phim mở ra với trường đoạn Đại đức Thích Minh Hiền đưa đoàn tăng sinh của Học viện Phật giáo VN tới thăm Việt phủ. Để có thể cảm nhận sâu sắc đời sống văn hóa, tinh thần cũng như đời sống tâm linh đang lan tỏa nơi công trình nghệ thuật kỳ vĩ này.

Bởi điều riêng biệt của văn hóa Việt là sự hòa đồng, không hề có sự tách biệt giữa cỏ cây – muông thú – con người và thần phật. Việt phủ là nơi đã phục sinh được cái điều vĩ đại ấy, để khi tới đây, người ta có cảm giác đạo và đời hòa quyện, như một sự sẻ chia và hòa đồng kỳ lạ.

Ống kính máy quay thể hiện trọn vẹn những góc nhìn của bậc tu hành. Khi qua từng đồ vật, từng chi tiết, người xem như nhận được một nguồn sinh lực lớn lao, bí ẩn từ đời sống văn hóa tinh thần ngàn năm tích tụ, giờ đang lan tỏa giao hòa.

Kết phim, khán giả như lắng lại với nét bút phóng khoáng của vị tỳ kheo, khi tặng lại cho chủ nhân Việt phủ hai chữ Thế trạch gửi gắm những mong ước tốt lành, để tác phẩm vĩ đại này này trở thành mạch nguồn văn hóa tuôn chảy cho muôn đời hậu thế. Người xem cũng sẽ đồng cảm với cây cọ nổi tiếng Thành Chương, khi ông chia sẻ, “Việt phủ là một công trình lớn. Tinh thần chính là tạo dựng và lưu giữu một không gian đậm chất văn hóa Việt”. Và chợt nhận ra một điều giản dị, “có một con đường dẫn ta đến nơi trú ngụ của tâm hồn Việt. Đó chính là con đường dẫn đến Việt Phủ Thành Chương”.

Một địa chỉ văn hóa Việt được vinh danh. Cũng đồng nghĩa có một nơi tinh hoa, hồn cốt Việt sẽ thăng hoa, cất cánh. Xin cảm ơn tâm sức của các nhà làm phim.

Liên hoan điện ảnh, truyền hình thể thao và du lịch quốc tế (FICTS) lần thứ V được tổ chức tại Đà Nẵng - Việt Nam: Ban khoa giáo - Đài truyền hình Việt Nam "thắng lớn" ở thể loại phim tài liệu. Với 92 tác phẩm của 34 đơn vị sản xuất phim trong nước và quốc tế tham dự, có thể nói đây là kỳ LHP có số lượng đơn vị và số lượng phim tham dự nhiều nhất từ trước tới nay. Điều này cho thấy các nhà làm phim đã quan tâm nhiều hơn tới chủ đề thể thao và du lịch. Những bộ phim từ nước ngoài gửi đến không tham gia dự thi, BTC đã cho trình chiếu tại các rạp chiếu phim tại Đà Nẵng và thu hút rất đông khán giả tới xem. BGK đã chọn ra 6 giải Nhất, 6 giải Nhì cùng 7 bằng khen của BGK - dành cho 6 thể loại (phim truyện, gameshow, phóng sự thể thao, tài liệu thể thao, tài liệu và phóng sự du lịch). Vơi ba tác phẩm tham gia ngày hội điện ảnh, truyền hình này, Ban khoa giáo - Đài THVN đã đăng quang ở cả ba hạng mục giải thưởng dành cho thể loại phim tài liệu. Một giải Nhất cho Việt phủ Thành Chương - nơi trú ngụ tâm hồn Việt (đạo diễn Nguyễn Lê Văn - Nguyễn Hoàng Lâm). Một giải Nhì cho Xích lô không lo âu, một giải BGK cho U Minh ngày mới (đều của đạo diễn Nguyễn Minh Quang).