Mỹ điều chỉnh tháp dinh dưỡng, mạnh tay với đường và thực phẩm siêu chế biến

Mỹ vừa tạo ra một bước ngoặt lớn trong cách người dân ăn uống hằng ngày, khi mô hình tháp dinh dưỡng quen thuộc suốt nhiều thập kỷ chính thức được điều chỉnh. Sự thay đổi này kéo theo hàng loạt điều chỉnh đáng chú ý trong cách phân loại và lựa chọn thực phẩm.

Nếu như trước đây, ngũ cốc và thực phẩm giàu tinh bột được ưu tiên ở nền tảng của chế độ ăn, thì trong tháp dinh dưỡng giai đoạn 2025-2030, cấu trúc đã đảo chiều. Protein, sản phẩm sữa nguyên chất và chất béo lành mạnh được đặt ở vị trí trung tâm và ưu tiên cao trong khẩu phần ăn hằng ngày, trong khi ngũ cốc được xếp thấp hơn. Nhóm thực phẩm siêu chế biến được xác định rõ là cần giảm tối đa hoặc hạn chế.

Đối với sữa và chất béo, tháp dinh dưỡng cũ ưu tiên sữa ít béo hoặc không béo, đồng thời hạn chế chất béo bão hòa. Trong hướng dẫn mới, sữa nguyên chất không đường được ưu tiên hơn, còn các chất béo lành mạnh được đưa lên vị trí ưu tiên ngang với protein, sữa và rau củ.

Với đường và tinh bột, các khuyến nghị cũng được siết chặt. Nếu trước đây đường và thực phẩm tinh chế chỉ được khuyến cáo hạn chế, thì hướng dẫn mới hướng tới giảm tối đa đường tinh luyện khỏi chế độ ăn. Tinh bột tinh chế như bánh mì trắng hoặc thực phẩm từ bột mì tinh luyện được khuyến cáo giảm đáng kể.

Dù cấu trúc được điều chỉnh, một số nguyên tắc cốt lõi vẫn được giữ nguyên. Trái cây và rau củ tiếp tục là trụ cột của chế độ ăn lành mạnh. Ngũ cốc nguyên hạt vẫn được khuyến nghị, nhưng ở mức độ vừa phải hơn, cùng với nguyên tắc ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng xuyên suốt chế độ ăn.

Theo ông Robert F. Kennedy Jr., Bộ trưởng Y tế Mỹ, các hướng dẫn mới thừa nhận rằng thực phẩm toàn phần, giàu dinh dưỡng là con đường hiệu quả nhất để cải thiện sức khỏe và giảm chi phí y tế. Protein và chất béo lành mạnh là những thành phần thiết yếu nhưng đã bị khuyến cáo sai lệch trong các hướng dẫn dinh dưỡng trước đây. Chế độ ăn giàu rau và trái cây giúp giảm nguy cơ bệnh tật hiệu quả hơn nhiều loại thuốc, trong khi ngũ cốc nguyên hạt vượt trội so với tinh bột tinh chế. Đường bổ sung, đặc biệt là đồ uống có đường, được xác định là nguyên nhân thúc đẩy các rối loạn chuyển hóa, và chính phủ Mỹ tuyên bố chính thức “tuyên chiến” với đường bổ sung. Các thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều phụ gia, đường bổ sung và muối dư thừa được xác định là gây tổn hại cho sức khỏe và cần tránh.

Sự thay đổi toàn diện này được xem là bước cụ thể hóa cam kết “Làm nước Mỹ khỏe mạnh trở lại” của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Chính sách dinh dưỡng của Mỹ đang được “thiết lập lại”, rời xa các hướng dẫn kéo dài hàng chục năm từng bị nhiều nhà phê bình cho rằng đã khuyến khích tiêu thụ quá nhiều tinh bột và thực phẩm chế biến, góp phần dẫn tới tình trạng bệnh mạn tính lan rộng.

Theo thống kê, khoảng 50% người Mỹ bị tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường, 75% người trưởng thành mắc ít nhất 1 bệnh mạn tính, và 90% chi tiêu chăm sóc sức khỏe của Mỹ dành cho các bệnh mạn tính hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần, trong đó nhiều bệnh chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chế độ ăn uống và lối sống.

Động lực cốt lõi của việc xoay trục chính sách dinh dưỡng xuất phát từ gánh nặng y tế công cộng và áp lực tài khóa quốc gia. Tổng chi tiêu y tế của Mỹ đã vượt 4,5 nghìn tỷ USD mỗi năm, trong đó tới 90% dành cho các bệnh mạn tính liên quan đến dinh dưỡng và lối sống. Các vấn đề như béo phì, tiểu đường hay tim mạch không còn là vấn đề y khoa thuần túy, mà đã trở thành rủi ro tài khóa, buộc chính quyền phải hành động.

Theo đánh giá, lần điều chỉnh này còn phản ánh sự thay đổi trong ưu tiên của chính quyền Mỹ, từ thúc đẩy tăng trưởng công nghiệp thực phẩm sang bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tính bền vững của hệ thống y tế. Phòng bệnh thông qua dinh dưỡng được xem là giải pháp ít tốn kém hơn nhiều so với điều trị dài hạn, trong bối cảnh các nhóm lợi ích gắn với đường và thực phẩm siêu chế biến không còn được coi là động lực tăng trưởng.

Ở góc độ dài hạn, sự thay đổi này được cho là sẽ dịch chuyển chuẩn mực tiêu dùng. Hiện khoảng 55 - 60% tổng năng lượng người Mỹ tiêu thụ đến từ thực phẩm siêu chế biến, cho thấy ngành này ăn sâu vào cấu trúc tiêu dùng. Ngành thực phẩm chế biến được dự báo sẽ không biến mất, nhưng buộc phải tái cấu trúc, trong đó các doanh nghiệp giảm đường, cải tiến công thức và chuyển sang thực phẩm ít chế biến sẽ tồn tại, còn các mô hình dựa vào calo rẻ và kích thích vị giác sẽ dần bị thu hẹp.

Trên thị trường quốc tế, việc Mỹ công khai thừa nhận rủi ro của mô hình ăn uống dựa trên đường và thực phẩm công nghiệp được xem là làm suy yếu “chuẩn Mỹ” của các sản phẩm này. Áp lực tiêu thụ trong nước có thể đẩy thực phẩm siêu chế biến sang các thị trường có tiêu chuẩn dinh dưỡng thấp hơn, đặt ra lựa chọn giữa việc lặp lại quỹ đạo cũ hoặc coi đây là tín hiệu cảnh báo sớm để định hình chuẩn tiêu dùng lành mạnh và bền vững hơn.

Sự điều chỉnh tháp dinh dưỡng của Mỹ vì vậy không chỉ là câu chuyện về bữa ăn, mà phản ánh bước ngoặt trong tư duy chính sách, coi dinh dưỡng là tuyến phòng thủ đầu tiên của hệ thống y tế và ngân sách quốc gia. Đối với Việt Nam, khi thực phẩm siêu chế biến ngày càng phổ biến, câu hỏi đặt ra là liệu có hành động sớm để phòng ngừa, hay chấp nhận trả giá muộn bằng chi phí y tế và chất lượng sống trong tương lai.