“Vì nhân dân quên mình” - mạch nguồn làm nên hình tượng cao đẹp của người lính

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi đã ghi dấu một trong những chặng đường vẻ vang của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XX. Làm nên thắng lợi ấy là sức mạnh của cả dân tộc, của ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và sự đồng lòng giữa quân với dân trong những năm tháng chiến đấu đầy gian khổ, hy sinh. Trong hành trình ấy, bên cạnh những người trực tiếp cầm súng trên chiến trường còn có một lực lượng đặc biệt: những văn nghệ sĩ vừa sáng tác, vừa chiến đấu, dùng chính những trải nghiệm của mình để ghi lại hình ảnh con người và thời đại bằng thơ ca, âm nhạc, hội họa. 

Từ những năm tháng ấy, nhiều tác phẩm đã ra đời, mang theo dấu ấn của chiến trường, tâm tư của người chiến sĩ và những cảm xúc rất đỗi bình dị giữa bom đạn. Qua thơ ca, âm nhạc, hội họa, hình ảnh người lính được lưu giữ với những nét chân thực, gần gũi, giàu lý tưởng và tình cảm. Chính những tác phẩm ấy đã trở thành một phần ký ức của thời đại, giúp các thế hệ sau hiểu thêm về đời sống tinh thần của những con người đã sống, chiến đấu và cống hiến trong những năm tháng kháng chiến.

Từ mạch nguồn lịch sử ấy, phim tài liệu "Vì nhân dân quên mình" gợi mở câu chuyện về những văn nghệ sĩ - chiến sĩ trong thời kỳ đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời đặt hình tượng người chiến sĩ trong mối quan hệ gắn bó sâu sắc với nhân dân. Tư tưởng "dựa vào dân", "toàn dân kháng chiến" của Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành một điểm tựa quan trọng để bộ phim dẫn dắt người xem đến với một quân đội từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu. Qua đó, hình tượng "Bộ đội Cụ Hồ" dần được gợi mở trong sự tiếp nối giữa truyền thống yêu nước và những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Bộ phim dành một phần đáng kể để trở lại những năm tháng đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, khi nhiều văn nghệ sĩ trực tiếp sống giữa chiến trường, vừa sáng tác, vừa cầm súng chiến đấu. Họ mang vào cuộc chiến tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ và trách nhiệm của người chiến sĩ. Chính từ những trải nghiệm ấy, thơ ca, âm nhạc, hội họa đã trở thành nơi lưu giữ những nỗi niềm, suy tư, mất mát và khát vọng của một thế hệ đi qua chiến tranh.

Những tác phẩm như "Nhớ máu", "Viếng bạn", "Tây Tiến" hay hình ảnh "Đầu súng trăng treo" xuất hiện trong phim như những dấu ấn gợi nhớ về một thời kỳ đặc biệt. Đằng sau mỗi câu thơ, mỗi hình tượng nghệ thuật là hiện thực của chiến trường, là sự gian khổ, hy sinh, nhưng cũng là tinh thần lạc quan, tình đồng chí, đồng đội và vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ. Bộ phim không đi sâu phân tích từng tác phẩm, mà lựa chọn những điểm chạm vừa đủ để từ văn học, nghệ thuật, người xem cảm nhận rõ hơn chiều sâu tinh thần của một thế hệ đã sống và chiến đấu vì độc lập dân tộc.

Từ góc nhìn của người viết kịch bản, GS.TS Trần Thanh Hiệp chia sẻ: "Khi viết kịch bản, điều tôi quan tâm là làm thế nào kết nối được những lớp chất liệu lịch sử, văn học và hình tượng người lính trong một mạch kể thống nhất. Kịch bản không đi theo hướng liệt kê sự kiện, mà lựa chọn những điểm nhấn có khả năng gợi mở để từ đó người xem cảm nhận được tinh thần, không khí một giai đoạn lịch sử. Những tác phẩm văn học, nghệ thuật được đưa vào phim cũng phải có sự gắn kết với hoàn cảnh lịch sử và tâm trạng của người sáng tác, qua đó làm rõ hơn chiều sâu tinh thần của người chiến sĩ".

Việc đưa những sáng tác của các văn nghệ sĩ - chiến sĩ vào phim cũng mở ra một cách tiếp cận gần gũi hơn với lịch sử. Bởi bên cạnh những dấu mốc, sự kiện và chiến công, mỗi thời đại còn được lưu lại trong cảm xúc của những con người trực tiếp sống trong thời đại ấy. Thơ ca, âm nhạc hay hội họa vì thế trở thành một lớp ký ức đặc biệt, giúp người xem hôm nay cảm nhận được những điều khó diễn đạt đầy đủ bằng các con số hay sự kiện lịch sử.

Có những tác phẩm đi qua nhiều thập kỷ nhưng vẫn giữ nguyên khả năng gợi nhớ về một thời. Với những văn nghệ sĩ trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp, sáng tác và chiến đấu nhiều khi cùng hiện diện trên một hành trình. Họ viết từ những gì đã sống, đã chứng kiến và đã trải qua. Bởi vậy, những tác phẩm để lại mang trong mình sự chân thực của chiến trường, đồng thời vẫn có chiều sâu của tình cảm con người.

Chia sẻ về cách thể hiện bộ phim, Đại úy Bùi Thanh Hải, đạo diễn bộ phim cho biết: "Với phim tài liệu lịch sử, điều quan trọng nhất là phải giữ được tính chân thực của tư liệu, đồng thời tạo được một mạch kể có cảm xúc. Khi kết hợp tư liệu cũ với các cảnh phục dựng, tôi luôn chú ý đến sự thống nhất về không gian, nhịp điệu và cách chuyển cảnh để người xem không có cảm giác bị tách rời. Phục dựng chỉ nên hỗ trợ cho tư liệu, không được lấn át hay làm thay đổi bản chất của sự kiện. Đó là nguyên tắc tôi đặt ra trong suốt quá trình thực hiện bộ phim".

Để tái hiện rõ hơn không khí của một thời kỳ đã lùi xa, bộ phim kết hợp giữa những tư liệu chiến đấu với một số cảnh phục dựng. Những hình ảnh tư liệu tạo nên nền tảng chân thực của lịch sử, trong khi các cảnh phục dựng giúp nối lại những khoảng trống hình ảnh, đưa người xem đến gần hơn với đời sống của những văn nghệ binh trong những năm tháng kháng chiến. Cách xử lý ấy góp phần tạo nên một không gian điện ảnh có sự đan xen giữa ký ức lịch sử và cảm xúc của con người.

Việc để thơ và nhạc thay cho lời bình ở một số trường đoạn cũng tạo sự gần gũi với chính tinh thần của bộ phim. Những tác phẩm từng được sinh ra giữa chiến trường nay trở thành tiếng nói trực tiếp của một thế hệ. Qua đó, câu chuyện về người lính được kể từ chính cảm xúc của những người từng sống, chiến đấu và sáng tạo trong hoàn cảnh ấy.

Văn nghệ trong những năm tháng kháng chiến vì thế trở thành một nguồn sức mạnh tinh thần đặc biệt. Những tác phẩm được viết giữa chiến trường đã đi cùng người lính trên những chặng đường gian khổ, góp phần nuôi dưỡng niềm tin, ý chí và tinh thần chiến đấu. Qua thời gian, nhiều sáng tác vẫn tiếp tục được nhắc nhớ, trở thành một phần trong ký ức chung về người lính và về những năm tháng cả dân tộc cùng hướng tới mục tiêu độc lập, tự do.

Từ câu chuyện về những văn nghệ sĩ - chiến sĩ trong kháng chiến chống Pháp, Bộ phim "Vì nhân dân quên mình" dần mở rộng mạch cảm xúc đến hình tượng "Bộ đội Cụ Hồ". Những con người thuộc một thế hệ có thể đã đi qua, nhưng phẩm chất, tinh thần và những giá trị họ để lại vẫn tiếp tục được gìn giữ. Sự tiếp nối ấy giúp hình tượng người lính vượt qua giới hạn của một giai đoạn lịch sử, trở thành một phần trong ký ức và đời sống tinh thần của dân tộc.

Chiến tranh đã lùi xa, nhiệm vụ của người chiến sĩ trong từng giai đoạn cũng có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, sự sẵn sàng cống hiến và mối quan hệ gắn bó với nhân dân vẫn là những giá trị được gìn giữ, tiếp nối. Chính sự tiếp nối ấy tạo nên mạch nối từ những thế hệ người lính trong chiến tranh đến những cán bộ, chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời bình.

Từ truyền thống yêu nước của dân tộc, tư tưởng Hồ Chí Minh về sức mạnh của nhân dân, đến những văn nghệ sĩ - chiến sĩ đã sống, chiến đấu và gửi tâm tư của mình vào thơ ca, âm nhạc, hội họa, Bộ phim "Vì nhân dân quên mình" gợi mở một hành trình để người xem tìm về những nguồn mạch đã góp phần hình thành nên vẻ đẹp của người lính Việt Nam. Những tác phẩm đã đi cùng năm tháng trở thành chứng nhân tinh thần của một thời, đồng thời giúp thế hệ hôm nay đến gần hơn với những con người đã sống và cống hiến trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc.