Vì sao doanh nghiệp khó vay được tín dụng xanh?

Dòng vốn đang "chảy mạnh"

Trong bức tranh tăng trưởng kinh tế hiện tại, tín dụng xanh đang nổi lên như một trong những trụ cột quan trọng nhất, để thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm phát thải và bước vào quỹ đạo phát triển bền vững.

Theo ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2, đến cuối năm 2025, tổng dư nợ cho vay xanh của cả nước ước đạt khoảng 780.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 4,1% tổng dư nợ cho vay của toàn bộ nền kinh tế. Đáng chú ý hơn, dư nợ này đã tăng 14,6% so với cuối năm 2024, cao hơn mức tăng 9,5% của năm trước đó. Những con số ấy cho thấy tín dụng xanh không còn là lời kêu gọi chuyển đổi, mà đã bắt đầu hình thành một dòng chảy trong hệ thống tài chính.

Đà tăng ấy không đến một cách ngẫu nhiên mà là kết quả của một chuỗi giải pháp điều hành đồng bộ, trong đó dấu mốc quan trọng là việc ban hành Quyết định 21/2025 của Chính phủ về phân loại danh mục xanh. Ý nghĩa lớn nhất của hành lang này là lần đầu tiên các dự án xanh được đặt trong một khuôn khổ nhận diện rõ ràng hơn, với các tiêu chí môi trường cụ thể hơn. Khi danh mục được xác lập, ngân hàng có cơ sở để thẩm định, doanh nghiệp có căn cứ để chuẩn bị hồ sơ, còn thị trường có thêm một chuẩn mực để giảm bớt tình trạng mạnh ai nấy hiểu về thế nào là "xanh".

Không chỉ dừng lại ở việc tạo hành lang pháp lý, hệ thống ngân hàng còn được định hướng lồng ghép mục tiêu xanh vào các chương trình tín dụng cụ thể. Từ chương trình hành động thực hiện Chiến lược tăng trưởng xanh theo Quyết định 1658, nhiều chỉ đạo đã được ban hành để các tổ chức tín dụng ưu tiên nguồn lực cho các dự án bảo vệ môi trường, nông nghiệp công nghệ cao, sản xuất xanh, sạch và tuần hoàn. Đáng chú ý, theo ông Nguyễn Đức Lệnh, với nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp tuần hoàn, đã có cơ chế cho phép doanh nghiệp được vay tới 70% tổng mức đầu tư của dự án mà không cần tài sản bảo đảm. Đây không chỉ là một quyết định kỹ thuật tín dụng, mà còn là thông điệp mạnh mẽ cho thấy tư duy điều hành đang dịch chuyển từ chỗ "cho vay theo tài sản" sang "đồng hành theo định hướng phát triển".

Thực tiễn ở TP Hồ Chí Minh cũng cho thấy khi chính sách đi đúng hướng, tín dụng gắn với tiêu chí xanh có thể tạo ra hiệu quả lan tỏa. Tổng dư nợ trong lĩnh vực nông nghiệp nông thôn trên địa bàn thành phố hiện đạt khoảng 801.000 tỷ đồng, chiếm 13,6% tổng dư nợ tín dụng toàn địa phương. Dòng vốn ấy không chỉ hỗ trợ sản xuất, mà còn gắn với đổi mới công nghệ, chương trình OCOP, xây dựng chuỗi giá trị nông thôn mới và từng bước đưa tiêu chí xanh, sạch vào hoạt động của doanh nghiệp. Những mô hình sản xuất phát triển được trên nền tảng đó chính là bằng chứng cho thấy nếu chính sách minh bạch, vốn rõ ràng, khu vực doanh nghiệp hoàn toàn có thể hấp thụ và chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh.

Nghẽn ở cửa vay

Dù dòng vốn xanh tăng lên, nhưng số doanh nghiệp "chạm" được tới vốn xanh, vẫn chưa tương xứng. Các chuyên gia cho rằng, vấn đề này không đơn thuần là "thiếu vốn", mà doanh nghiệp phải giải được bài toán về năng lực hấp thụ vốn, tiêu chuẩn thị trường và chất lượng thể chế trung gian.

Nút thắt lớn nhất của doanh nghiệp đang là chuyển đổi số và chuyển đổi xanh do thiếu nguồn lực. Theo ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP Hồ Chí Minh, doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn thiếu nguồn lực để chuyển đổi. Bỏi chi phí đầu tư công nghệ mới lớn, dòng tiền hạn hẹp, áp lực thị trường ngắn hạn nặng nề, doanh nghiệp khó có thể cùng lúc vừa duy trì sản xuất, vừa chuẩn bị đầy đủ bộ tiêu chuẩn để đáp ứng quy trình vay vốn xanh.

Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Xanh TP Hồ Chí Minh, cũng chỉ ra thực tế doanh nghiệp đang đối mặt: thiếu vốn, thiếu dữ liệu carbon, thiếu nhân lực ESG và thiếu cơ chế hỗ trợ, trong khi tiêu chuẩn quốc tế lại thay đổi liên tục. Tín dụng xanh không giống tín dụng thông thường ở chỗ ngân hàng không chỉ nhìn vào khả năng trả nợ, mà còn nhìn vào tính xanh của dự án, mức độ giảm phát thải, hệ thống quản trị, khả năng minh bạch dữ liệu và sự tuân thủ các chuẩn mực môi trường. Khi doanh nghiệp chưa có "hạ tầng tuân thủ" đủ tốt, hồ sơ vay vốn xanh dù có thiện chí vẫn khó đạt chuẩn.

Khó khăn lớn nhất của SME là quy mô vốn hạn chế, kinh nghiệm quản trị và chiến lược chưa dày dạn như doanh nghiệp lớn. Theo ông Trần Hoài Phương, Giám đốc Khối khách hàng doanh nghiệp HDBank, chuyển đổi xanh đòi hỏi đồng thời vốn, kinh nghiệm và công nghệ, nên doanh nghiệp vẫn loay hoay với những câu hỏi rất căn bản: bắt đầu từ đâu, có đủ tiền không, và quá trình chuyển đổi có làm gián đoạn kinh doanh hiện tại không. Cái khó ở đây là doanh nghiệp không chỉ thiếu tiền để đầu tư, mà còn thiếu năng lực để tự thiết kế một lộ trình xanh đủ thuyết phục đối với ngân hàng.

Chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển lại gợi ra một góc nhìn khác, không kém phần quan trọng: điểm nghẽn của doanh nghiệp nằm ở sự thiếu hụt các liên kết tài chính mạnh mẽ. Khi các doanh nghiệp lớn còn chiếm dụng vốn của nhà cung ứng nhỏ, khi chuỗi cung ứng thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính bền vững, khi logistics và chi phí vận hành vẫn đè nặng lên khu vực sản xuất, thì doanh nghiệp nhỏ rất khó tích lũy đủ nội lực để bước vào cuộc đua xanh. Trong bối cảnh ấy, tín dụng xanh không thể chỉ được nhìn như một khoản vay, mà phải được đặt trong tổng thể năng lực tài chính, chuỗi liên kết và khả năng phát triển sản phẩm đầu cuối của doanh nghiệp Việt.

Theo ông Nguyễn Đức Lệnh, truyền thông và đối thoại giữa ngân hàng và doanh nghiệp cần được tăng cường mạnh mẽ hơn trong thời gian tới. Bởi chỉ khi ngân hàng hiểu doanh nghiệp hơn, doanh nghiệp hiểu tiêu chuẩn xanh rõ hơn và chính sách tiếp tục hoàn thiện theo hướng dễ tiếp cận hơn, tín dụng xanh mới phát triển. Và chỉ khi doanh nghiệp đủ sức chuyển đổi, kinh tế xanh mới có thể trở thành động lực tăng trưởng bền vững như kỳ vọng.