Tối 6/6, series phim tài liệu VTV Đặc biệt Bẫy 2 - Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ đã chính thức lên sóng tập đầu tiên. Hai năm sau phim tài liệu VTV Đặc biệt Bẫy 1, ekip phóng viên của Đài THVN tiếp tục vạch trần một chiếc bẫy khác. Lần này, chiếc bẫy được giăng ra ngay giữa lòng các đô thị lớn, nhắm thẳng vào sự cô đơn, niềm tin và cả những khối tài sản tích cóp cả đời của những người cao tuổi.

“Sở hữu kỳ nghỉ” là mô hình khách hàng chỉ cần bỏ tiền một lần là sẽ có nhiều năm nghỉ dưỡng tại các khu resort cao cấp, thậm chí còn được hứa hẹn có thể cho thuê, sang nhượng và sinh lời theo thời gian. Với nhiều người lớn tuổi, đó không chỉ là một chuyến đi. Đó là giấc mơ về tuổi già an nhàn. Một tuần nghỉ dưỡng cho con cháu mỗi năm. Và cũng có khi… là cơ hội để dành dụm thêm chút tài sản cho gia đình.

Tập 1 trong series phim tài liệu Bẫy 2 - Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ có tên “Kỳ nghỉ bị đánh tráo”. Nó được bắt đầu từ chính những lời hứa hẹn như vậy. Từ các cuộc gọi mời nhận quà miễn phí, những buổi hội thảo sang trọng, đến các bản hợp đồng được giới thiệu như tấm vé bước vào một chương mới với cuộc sống đẳng cấp và sinh lời cao. Nhưng rồi, theo thời gian, nhiều người bắt đầu quay lại tìm kiếm thứ mình từng được hứa hẹn. Những khu nghỉ dưỡng vẫn nằm trên giấy. Những khoản đầu tư không thể sang nhượng. Và những kỳ nghỉ trong mơ dần trở thành một hành trình khác, nơi người ta phải đi tìm câu trả lời cho chính quyết định mà mình từng đặt rất nhiều niềm tin và tiền bạc.

Vào cuối năm 2022, đường dây nóng của Đài THVN liên tục nhận được những cuộc gọi phản ánh từ người dân về những bất ổn trong các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ. Từ đây, các phóng viên của Đài THVN bắt tay vào quá trình tìm hiểu câu chuyện. Mô hình này được quảng bá như một sản phẩm du lịch hiện đại, mang lại cơ hội nghỉ dưỡng đẳng cấp với chi phí tối ưu. Nhưng càng tìm hiểu kỹ và “nhập vai”, các phóng viên càng nhận thấy khoảng cách giữa những gì khách hàng được hứa hẹn, và những gì họ thực sự nhận được là không đồng nhất.

Trong năm 2023, hàng loạt phóng sự dài kỳ về câu chuyện này đã lên sóng của VTV1 về những rủi ro của mô hình mang lại. Sau đó, nhiều cơ quan chức năng như Bộ Công an, Bộ Công Thương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng liên tục đưa ra cảnh báo. Báo chí chính thống trong nhiều năm qua cũng không ngừng phản ánh các tranh chấp và khiếu nại liên quan đến lĩnh vực này.

Theo nhà báo Hồ Trí - Ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài THVN, dù mô hình này đã vào Việt Nam hơn 10 năm, nhưng nó chỉ thực sự bùng phát mạnh mẽ sau đại dịch COVID-19 với mục đích kích cầu du lịch. Năm 2024 và đặc biệt là năm 2025, mô hình này biến tướng một cách tinh vi, tập trung ở các thành phố lớn. Chỉ tính riêng tại Hà Nội, thời kỳ nở rộ đã có trên 50 công ty hoạt động dưới hình thức này.

Ban đầu, người già được mời mua thẻ kỳ nghỉ với lời tư vấn về những chuyến du lịch tiết kiệm, thông minh và có khả năng sinh lời. Khi khách hàng mua nhiều thẻ nhưng không có nhu cầu sử dụng, các nhân viên lại gọi điện tiếp cận, gạ gẫm chuyển nhượng lại thẻ với giá cao gấp nhiều lần so với giá gốc. Để thực hiện giao dịch, người già bị yêu cầu đóng các khoản phí giữ chỗ, đặt cọc lên đến hàng trăm triệu hoặc cả tỷ đồng. Bằng những câu từ cài cắm tinh vi trong các hợp đồng dân sự, thay vì đi bán thẻ, các nạn nhân lại bị biến thành người tiếp tục mua thêm hàng loạt thẻ mới. Nhà báo Hồ Trí tiết lộ có những nạn nhân đã sở hữu tới 74 hợp đồng với tổng số tiền thiệt hại lên tới gần 20 tỷ đồng.

"Trước đó bạn mua một thẻ kỳ nghỉ 300 triệu, thì bây giờ có công ty gọi đến bảo có thể chuyển nhượng được với 1 tỷ. Khi các ông bà đến, chúng hứa hẹn và yêu cầu đóng phí để giữ chỗ, số tiền tổng có thể lên cả tỷ. Nhưng thay vì đi bán, những công ty này cài cắm để hợp thức hóa bằng những hợp đồng mua lại thẻ của nó. Từ 1 hợp đồng, các ông bà già vơ thêm thành 10 cái, 15 cái, 25 cái. Có người sở hữu tới 74 hợp đồng với tổng số tiền gần 20 tỷ”, phóng viên Hồ Trí cho biết.

Điều đáng sợ là các công ty này chia sẻ và mua bán dữ liệu (data) khách hàng của nhau. Những nạn nhân rơi vào vòng xoáy này giống như "chết đuối vớ phải cọng rơm... xong rồi lại chìm", bởi họ liên tục bị các công ty nhồi nhét hy vọng rồi lại đẩy xuống vực sâu thất vọng. "Bị lừa lần một ắt sẽ bị lừa lần hai, lần ba... Nó lừa, nó hút máu, chúng tôi gọi đó giống như một con đỉa, nó sẽ hút đến mức độ khô xương tận tủy", nhà báo Hồ Trí nói. Để có tiền đóng phí, nhiều cụ già phải vay mượn, vay vàng lúc giá 70 triệu/lượng và phải gồng mình trả nợ khi giá vọt lên 160 - 170 triệu/lượng, thậm chí phải cầm cố, bán luôn cả căn nhà đang ở.

Với Bẫy 2 - Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ, bộ phim chỉ ra hai mảng màu đối lập. Một bên là sự bất chấp của những người trẻ khao khát "muốn rực rỡ sớm, làm giàu sớm, làm giàu nhanh". Một bên là những người già nhẹ dạ cả tin, mang trong mình sự thèm khát được quan tâm, trò chuyện nhưng lại thiếu sự kết nối với chính con cái trong gia đình.

Nắm thóp được điểm yếu tâm lý này, những kẻ lừa đảo tiếp cận bằng phương pháp vô cùng nhẹ nhàng, ngọt ngào. Các công ty được đặt ở những tòa nhà lớn, nhân viên ăn mặc đẹp đẽ, văn minh khiến người già mất cảnh giác. "Khi nghe bọn trẻ nói chuyện ngọt ngào, nếu đến văn phòng tư vấn chưa chốt sale được, nó tấn công tới tận nhà, mang hoa quả, mang đồ ăn tới thăm hỏi... thì những người già cảm thấy được quan tâm, được săn sóc, được chia sẻ. Trong khi ấy, con cái họ vẫn bù khú vào những công việc thường nhật nên quên đi cha mẹ, ông bà của mình", nhà báo Hồ Trí lý giải.

Khi đã nhận ra mình bị lừa, tâm lý "sĩ diện" lại là bức tường ngăn cản người già chia sẻ với gia đình. Không một ai dũng cảm thú nhận, để rồi lỗ hổng rạn nứt gia đình ngày càng lớn, tạo điều kiện cho cái ác tiếp tục bủa vây. Nhà báo Hồ Trí đúc kết một hiện thực cay đắng: "Họ thà có thể là mất nhiều tiền chứ không để người khác biết mình bị lừa".

Nhắc đến câu chuyện tác nghiệp thực hiện bộ phim, phóng viên Hồng Anh - Ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài THVN cho biết: “Điều khiến chúng tôi tiếp tục theo đuổi đề tài là bởi những cảnh báo của các cơ quan chức năng và báo chí dù liên tục nhưng vẫn chưa đủ để chặn đứng những nguy cơ gây ra sự tổn thương cho khách hàng. Bởi đấy không chỉ là câu chuyện về một sản phẩm du lịch nhiều rủi ro. Nó là câu chuyện về cách lòng tin của người tiêu dùng bị khai thác như thế nào, bị lừa dối ra làm sao. Lúc này, câu chuyện không còn đơn thuần là rủi ro tiêu dùng hay một giao dịch thiếu minh bạch. Chúng tôi nhận thấy có những người bị cuốn từ chiếc bẫy này sang chiếc bẫy khác, càng muốn thoát ra càng lún sâu hơn vào những tổn thất tài chính mới. Đặc biệt là với người cao tuổi, những người thường dùng tiền tích lũy cả đời để mua sự an tâm, tận hưởng tuổi già và để lại tài sản tích lũy cho con cháu, nhưng cuối cùng lại mắc kẹt trong những hợp đồng không thể thoát ra”.

Sự giấu giếm kéo dài đẩy nhiều gia đình đến bi kịch tột cùng khi sự thật vỡ lở. Phóng viên Hồ Trí kể lại một câu chuyện đau lòng về một người vợ đã nướng sạch tài sản tích cóp bao nhiêu năm vào các hợp đồng kỳ nghỉ. Khi phát hiện ra, người chồng phát điên, xảy ra xung đột nhưng vẫn đồng hành cùng vợ suốt 1 năm đi đòi nợ. Đòi không được, sự kiệt quệ đã khiến người chồng đột tử. Ngay khoảnh khắc người bố mất, người con trai đã từ mặt mẹ mình bằng một tin nhắn - "Bà muốn giết hết cả nhà à? Hết giết bố rồi bây giờ bà muốn giết nốt những đứa con à?".

Trực tiếp chứng kiến và ghi nhận bi kịch ấy, nhà báo Hồ Trí bộc bạch: "Chết giờ cũng không phải là hết". Bởi, phía sau đó là những khoản nợ khủng khiếp và sự rạn nứt không thể hàn gắn của những người ở lại.

Để có được các tập phim lột tả tận cùng sự thật, ê-kíp đã bền bỉ theo đuổi đề tài từ năm 2022 đến 2025. Quá trình thâm nhập và thu thập bằng chứng về sự vận hành của các công ty lừa đảo được nhà báo Hồ Trí mô tả là "không nguy hiểm" nhưng lại cực kỳ "kỳ công" và mất sức. Với khối lượng hình ảnh lên tới gần 10TB quay bằng nhiều thiết bị khác nhau, nhà báo Hồ Trí và nhà báo Hồng Anh đã thâm nhập, theo sát cùng nhân vật để có được những thước phim thực tế nhất. Phóng viên Hồ Trí cho biết, những thước phim này được quay trong nhiều giai đoạn khác nhau, và do nhiều người khác nhau thực hiện.

Việc thâm nhập hoàn toàn không được vạch sẵn kịch bản từ trước. Càng đi sâu khai phá, ê-kíp càng thu thập được lượng dữ liệu và những câu chuyện "không thể tưởng tượng". Đặc biệt, khi trực tiếp ghi nhận những hành vi tráo trở của các nhân viên tư vấn, chứng kiến cách chúng dồn người già vào chân tường bằng lời nói, bản thân những người làm nghề cũng phải rùng mình. Nhà báo Hồ Trí nhớ lại: "Nó có những hành vi mà khi ê-kíp ghi nhận được đôi khi cảm thấy cả run cả tay. Bởi không nghĩ chúng lại tráo trở như thế, dã tâm như thế... nó giết người khác bằng lời nói, gài vào cái thế mà không thể thoát ra được".

Ngay từ đầu, chúng tôi xác định mình không làm một bộ phim để kết tội ai, cũng không làm một bộ phim chỉ để có chuyện mà kể. Điều chúng tôi theo đuổi là sự thật. Vì vậy, trên bàn dựng, nguyên tắc quan trọng nhất là không bóp méo diễn biến thực tế.

“Bộ phim có hai tuyến nhân vật chính: khách hàng và nhân viên công ty. Điều thú vị là cả hai đều bước vào câu chuyện với những mục tiêu và áp lực rất khác nhau. Khách hàng muốn gia tăng và bảo vệ quyền lợi của mình. Nhân viên thì muốn bảo vệ công việc, gia tăng doanh số... Khi đặt hai phía vào cùng một không gian thực tế, những xung đột tự nhiên bắt đầu xuất hiện” - nhà báo Hồng Anh chia sẻ - “Chúng tôi sử dụng rất nhiều tư liệu ghi hình thực tế với nhiều máy quay giấu kín. Nhờ vậy, các nhân vật có cơ hội bộc lộ hành vi, cảm xúc và cách ứng xử một cách tự nhiên nhất. Nhiều trường đoạn được giữ thời lượng khá dài thay vì cắt dựng dồn dập, bởi đôi khi bản chất của vấn đề không nằm ở một câu nói, mà nằm trong cả quá trình đối thoại, tranh luận và va chạm giữa các bên”.

Bộ phim không nhằm mục đích kết tội, kịch liệt lên án hay bài xích, mà chỉ phản ánh sự thật khách quan. Trên bàn dựng, phóng viên Hồng Anh - người đảm nhận vai trò đạo diễn hậu kỳ - cùng ê-kíp tuân thủ nguyên tắc tuyệt đối không bóp méo diễn biến, không cắt ghép sai lệch, không tô hồng hay bôi đen nhân vật.

“Báo chí không nên và không được phép trở thành người phán xét. Chúng tôi cũng không dùng các từ ngữ nặng nề hay ám chỉ, để nói về các nhân vật của mình. Tất cả để khán giả tự cảm nhận. Nhiệm vụ của chúng tôi là đưa thông tin trung thực, khách quan và quan trọng nhất, là chạm đến tận cùng của sự thật”.

Trái ngược với suy nghĩ của nhiều người, việc đi thu thập bằng chứng từ công ty tư vấn lại dễ hơn là vấn đề thuyết phục những ông bà để phối hợp. Khó khăn lớn nhất của những người làm báo là vượt qua rào cản tâm lý của chính các nạn nhân.

Nhà báo Hồ Trí kể lại: "Đôi khi những ông bà lại tin những công ty đấy còn hơn mình, bởi vì chúng nói như hát hay!". Khi biết ê-kíp là nhà báo và cần ghi hình, các cụ lập tức từ chối vì sợ hãi. Họ sợ con cháu biết sẽ chửi mắng, sợ hàng xóm láng giềng dị nghị. "Thà mình bị mất nhiều tiền chứ không để người khác biết mình bị lừa", đó là tâm lý chung vô cùng nặng nề của những người cuối đời trót sa chân vào bẫy.

Để thuyết phục được họ, những người làm nghề không chỉ đơn thuần là đến phỏng vấn rồi về. Nhà báo Hồ Trí chia sẻ rằng ê-kíp đã phải "sống cùng họ" để thực sự trải nghiệm và cảm nhận nỗi đau. Nhờ sự thâm nhập đó, ống kính phóng viên mới ghi lại được tận cùng sự cô đơn của những người có nhiều tài sản nhưng ngoài 80 tuổi vẫn lủi thủi đi viện một mình, hay những đêm nơm nớp lo sợ tắt thở trong chính ngôi nhà của mình mà không ai hay biết. Chính vì hiểu rõ quá trình giằng xé nội tâm đó, ở cuối bộ phim, ê-kíp đã dành riêng những dòng tri ân gửi tới các nhân vật, bởi "thực sự là họ rất dũng cảm để nói lên điều ấy".

Xuyên suốt quá trình tác nghiệp, góc nhìn của ê-kíp luôn giữ sự rạch ròi - Báo chí chỉ phản ánh sự thật chứ không thay thế cơ quan chức năng để phán xét hay điều hướng dư luận. Nhà báo Hồ Trí khẳng định: "Mình phản ánh những hành vi, những hành động có dấu hiệu lừa đảo, những hành vi thiếu chuẩn mực, người ta xem sẽ tự biết được đâu là tốt, đâu là xấu… Chủ ý loạt phim này mang yếu tố thấu cảm về nhân sinh quan, sự thấu cảm về cuộc sống… Vậy nên hãy đặt câu chuyện ở sự thấu cảm". Nhà báo Hồ Trí mong đợi rằng sau khi xem xong loạt phim này, bất kể khán giả thuộc lứa tuổi hay thành phần nào cũng đều thấy mình ở trong đấy dưới một góc độ nào đó.

Với ekip sản xuất, thành công của người làm truyền hình đôi khi nằm ở việc sản phẩm được lan tỏa mà khán giả không cần biết người làm là ai. Báo chí không phán xét, không dùng từ ngữ nặng nề để gán ghép nhân vật là "kẻ lừa đảo" hay "tội phạm". Mọi kết luận hình sự hay dân sự thuộc về cơ quan chức năng, và ê-kíp mong muốn có sự vào cuộc, giám sát chặt chẽ hơn bằng luật pháp.

Nếu ở Bẫy 1, những người rơi vào "bẫy" chủ yếu là những người trẻ mang khát vọng đổi đời, thì ở Bẫy 2 - Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ, điều khiến ekip day dứt hơn là đối tượng bị nhắm đến lại chính là ông bà, cha mẹ chúng ta. Đó là những người đã dành cả cuộc đời để tích cóp, để lao động, để hy sinh cho gia đình và đáng lẽ phải được tận hưởng những năm tháng bình yên nhất của tuổi già.

“Điều mà chúng tôi muốn khán giả hiểu là những người cao tuổi, họ không bước vào chiếc bẫy ấy vì lòng tham cho riêng mình. Họ bước vào đó từ một mong muốn rất giản dị, là có cơ hội tạo ra một cuộc sống tốt đẹp hơn cho những người mình yêu thương” - phóng viên Hồng Anh bộc bạch - “Trong quá trình làm phim, có một điều khiến chúng tôi suy nghĩ rất nhiều, và cuối cùng trở thành nội dung trung tâm của tập phim cuối. Đó là đôi khi chúng ta dành quá nhiều thời gian để xây dựng cuộc sống cho gia đình, nhưng lại không còn đủ thời gian để thực sự ở bên gia đình. Chúng ta chăm lo cho tương lai của những người thân yêu, nhưng lại dần đánh mất sự kết nối với họ. Và đến khi nhận ra thì khoảng cách ấy đã trở nên quá lớn”.

Bẫy 2 - Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ thực chất là một bộ phim tài liệu điều tra tâm lý xã hội. Kết thúc phim có thể buồn và day dứt, nhưng thông điệp để lại vô cùng sâu sắc. Phóng viên Hồ Trí nói tiếp: "Tôi không mong khán giả xem phim để buồn hay để phẫn nộ. Tôi mong mỗi người có thể nhìn thấy đâu đó hình ảnh của chính mình. Thanh niên xem để chùn tay trước những hành vi lệch chuẩn. Cha mẹ, con cái xem để nhấc máy gọi về hỏi thăm ông bà, khỏa lấp đi những xa cách trong gia đình”. Bởi suy cho cùng, những chiếc bẫy ngoài xã hội sẽ không thể phát huy tác dụng, nếu như bên trong mỗi gia đình không tồn tại những khoảng trống vắng lạnh.

“Điều ám ảnh đối với tôi khi thực hiện hậu kỳ cho phim không chỉ nằm ở số tiền mà các nạn nhân đã mất, mà là việc những người đã trở thành nạn nhân, lại vẫn tiếp tục bị săn đuổi, ngay cả khi họ đang tìm đường thoát khỏi nó” - nhà báo Hồng Anh chia sẻ - “Khán giả xem phim rồi sẽ thấy, đôi khi bi kịch không kết thúc khi một sự việc kết thúc. Có những nỗi đau vẫn tiếp tục tồn tại rất lâu sau đó, trong ký ức của người ở lại, trong những gia đình bị tổn thương, và trong sự dằn vặt mà nhiều người phải mang theo suốt phần đời còn lại”.

“Và sau cùng, chúng tôi mong bộ phim không chỉ dừng lại ở việc phản ánh một vấn đề, mà có thể góp phần thúc đẩy những thay đổi thực sự. Để những người đã trở thành nạn nhân có cơ hội đòi lại công bằng, để những sai phạm (nếu có) phải được trả giá. Và để những người yếu thế không tiếp tục trở thành mục tiêu của những chiếc “bẫy” được tạo nên từ chính lòng tin của họ”, nhà báo Hồng Anh kết lại.