Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa chỉ ra những thách thức báo chí cách mạng đang đối mặt giữa thời đại số, vừa nêu rõ những việc phải bắt tay làm ngay để giữ vững vai trò của mình. Đó vừa là một định hướng dài hạn, vừa là điều rất gần với công việc mỗi ngày của từng tòa soạn.

Giữa thời đại số, người làm báo đang đối diện một câu hỏi: Khi ai cũng có thể đưa tin, ai cũng cầm trong tay một kênh phát của riêng mình, thì báo chí cách mạng còn giữ vai trò gì, và giữ bằng cách nào? Câu hỏi ấy không mới, nhưng chưa khi nào hết nhức nhối như lúc này. Bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra hướng trả lời trong ba điều: nhìn cho rõ thời thế đã đổi ra sao, mình phải tự đổi thế nào và rốt cuộc tất cả những đổi thay ấy là để phục vụ ai.

Thời báo VTV, như mọi cơ quan báo chí khác lúc này, đang đứng giữa chính câu hỏi đó, và lời đáp cũng nằm cả ở ba điều ấy.

Không gian số giờ đây đã là một phần của đời sống thực, thôi còn là thế giới song song nào đó. Đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet, chiếm 84,2% dân số; số tài khoản mạng xã hội trong nước chừng 110 triệu, trên các nền tảng nước ngoài lên tới khoảng 203 triệu. Đằng sau những con số ấy là một sự thật: gần như mỗi người Việt trưởng thành giờ đều mang trong túi một cánh cửa mở thẳng ra cả thế giới thông tin, mở suốt ngày đêm, hiếm khi khép lại.

Cánh cửa ấy mở ra tri thức, nhưng cũng mở ra cả những thứ đáng sợ. Tin giả. Tin nửa thật nửa bịa. Những đoạn hình, đoạn tiếng được máy dựng lên y như thật, mà nay chỉ cần vài thao tác là có. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước xác định đây là một trong những thách thức nhất: "Tin giả, tin nửa đúng nửa sai, mập mờ, hình ảnh và âm thanh giả mạo, nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, xâm phạm bản quyền, tấn công mạng và đánh cắp dữ liệu diễn ra ngày càng tinh vi. Thông tin sai có thể lan xa trước khi sự thật kịp được kiểm chứng".

Và đây là chỗ nghịch lý: thông tin càng ngập tràn, con người lại càng cần một nơi để tin. Khi thật giả lẫn lộn khiến xã hội cần một địa chỉ đủ tỉnh táo và tử tế để nói cho họ biết điều gì là thật, điều gì hãy còn phải chờ, điều gì chỉ là đám đông đang bị dắt đi. Báo chí cách mạng phải là chỗ dựa ấy. Người đọc hôm nay không chỉ muốn biết chuyện gì vừa xảy ra, họ cần hiểu vì sao nó xảy ra, ai phải chịu trách nhiệm, và đâu là lối ra có thật. Cũng từ đòi hỏi đó mà thước đo của nghề được nêu ra rất gọn: đúng hơn, sâu sắc hơn, có ích hơn. Gọn, mà nặng, bởi nó buộc mỗi bài báo phải giàu sự thật, sâu trong cách nghĩ và vững ở khâu kiểm chứng.

Muốn giữ được vai trò chỗ dựa ấy, báo chí không thể đứng yên. Chuyển đổi số báo chí, theo bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, là một cuộc đổi mới toàn diện, từ tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình làm nghề, cho tới cách quản trị dữ liệu và cách tự nuôi sống mình. Sắm thêm thiết bị, lập vài tài khoản mạng xã hội mới chỉ là phần vỏ dễ thấy. Phần lõi khó hơn nhiều: dữ liệu phải trở thành một trụ cột thật sự; tòa soạn phải gây dựng cho được kênh riêng, công chúng riêng, để không phó mặc số phận mình cho thuật toán của người khác, bởi đặt trong tầm quốc gia, đó cũng chính là câu chuyện chủ quyền thông tin. 

Kinh tế báo chí số phải đủ mạnh để nuôi sứ mệnh, mà không lôi nghề vào giật gân câu khách. Và mỗi tác phẩm, vốn là kết tinh của bao công sức, phải được giữ trước nạn sao chép tùy tiện, nhất là khi trí tuệ nhân tạo đang khiến việc lấy đi của người khác trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

Nhưng dù mô hình có hiện đại tới đâu, dữ liệu có dồi dào thế nào, tất cả vẫn phải trở về một điểm tựa sau cùng: con người. Mọi chiến lược đều vô nghĩa nếu thiếu những người làm báo đủ năng lực và đủ bản lĩnh để gánh nó. Nhà báo thời nay phải thành thạo công cụ số, thạo dữ liệu, nhưng càng nhiều công cụ trong tay thì lại càng cần một cái đầu tỉnh và một tấm lòng ngay, để đừng đem uy tín đổi lấy lượt xem, đừng để mạng xã hội dắt mình đi.

Sự tỉnh táo ấy nằm cả trong một phép thử mà bài viết nêu cho người cầm bút: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không? Ba câu tưởng dễ, mà hỏi cho thật lòng vào đúng lúc đang bị thúc phải nhanh hơn, phải hơn báo bạn, phải cho đủ chỉ tiêu, thì chẳng mấy khi trả lời gọn được. Giữ được thói quen tự hỏi ba câu ấy, ngày này qua ngày khác, mới là thứ làm nên bản lĩnh của một người làm báo, hơn bất cứ cỗ máy hay phần mềm nào.

Người lãnh đạo tòa soạn cũng không thể đứng ngoài. Tổng biên tập của thời đại số giờ phải là một người kiến tạo, họ phải xây dựng cho được chiến lược, dữ liệu, công chúng và cả con người. Còn ở đầu bên kia, công chúng hôm nay đã khác xưa nhiều nên người làm báo càng phải biết lắng nghe. Tất cả những điều đó, từ ngày 1/7 tới, sẽ có thêm một chỗ dựa là Luật Báo chí số 126/2025/QH15, một hành lang được kỳ vọng vừa mở đường cho đổi mới, vừa giữ nghiêm kỷ cương của nghề.

Rút lại, qua mọi đổi thay của công nghệ, có một điều không đổi: thứ làm nên một tờ báo đáng tin vẫn luôn là những con người tử tế đứng phía sau nó. Máy móc rồi sẽ cũ, thuật toán hôm nay mai kia sẽ lỗi thời. Thứ ở lại là một người làm báo biết nghiêm khắc với chính mình trước mỗi con chữ đặt xuống. Và có lẽ, cách thiết thực nhất để đánh dấu một ngày 21/6 giữa thời đại số chỉ giản dị là quay lại làm cho thật tốt ba việc cũ: viết cho đúng, đào cho sâu, và luôn tự hỏi bài này rốt cuộc có ích gì cho người đọc.

Vũ Thanh Thuỷ - Tổng Biên tập Thời báo VTV