Ai đang dạy con người Việt ở nước ngoài?

Khi gia đình không còn là "trường học đầu tiên"

Một buổi tối cuối tuần tại Praha, cộng hoà Séc, hàng trăm phụ huynh người Việt ngồi kín hội trường, lắng nghe cách "kết nối lại với con". Điều họ lo lắng không phải là con cái thiếu tình yêu thương, mà là làm sao để chúng giữ được sợi chỉ xuyên suốt, một ngôn ngữ chung với gia đình, với gốc rễ văn hoá và quê hương.

Ở nhiều gia đình người Việt tại châu Âu, câu chuyện quen thuộc đang lặp lại: cha mẹ giữ nếp cũ, con lớn lên trong một thế giới khác. Khoảng cách không ồn ào, nhưng đủ để tạo ra một dạng "đứt gãy thầm lặng" về văn hoá và lối sống. Nỗi lo lớn nhất không phải con học kém, mà là con không còn hiểu mình là người Việt.

Đây không phải là câu chuyện của riêng Praha. Mà là vấn đề của hàng triệu người Việt xa quê.

Việc "dạy con" không còn chỉ thuộc về gia đình

Trong bối cảnh đó, vai trò "người dạy" – vốn từng thuộc về gia đình và nhà trường – đang dần dịch chuyển. Mô hình giáo dục mang tên HITA (viết tắt của 'hiền tài') vừa ra mắt tại Praha, cộng hoà Séc, đã thu hút sự tham gia của đông đảo phụ huynh, cùng đại diện các hội đoàn người Việt tại châu Âu. Trong đó có ông Giang Thành – Phó Chủ tịch thường trực Liên hiệp Hội người Việt Nam tại châu Âu và Cộng hòa Séc, ông Huỳnh Tấn Bình – Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội người Việt Nam tại Séc.

Sự hiện diện của các cơ quan này cho thấy, câu chuyện giáo dục thế hệ trẻ gốc Việt không còn là việc riêng của từng gia đình, mà đã trở thành một vấn đề chung cần được quan tâm ở cấp cộng đồng.

Không phải trường học chính quy, cũng không hoàn toàn là câu lạc bộ, các mô hình như HITA đang đứng ở vùng giao thoa: vừa dạy kỹ năng học tập, vừa hỗ trợ cha mẹ, vừa tìm cách giữ kết nối văn hóa cho thế hệ trẻ gốc Việt ở nước ngoài.

"Khai trí" và "gieo đức": cách một mô hình tự định nghĩa

Trao đổi với phóng viên, ông Đàm Đức Anh – chuyên gia tâm lý, giáo dục, đồng sáng lập dự án – cho biết mô hình được xây dựng theo hướng không vì lợi nhuận, bắt đầu từ các hoạt động cộng đồng.

"Chúng tôi đặt trọng tâm vào việc cân bằng giữa 'Khai trí' và 'Gieo đức'. Nếu chỉ dạy kiến thức mà thiếu nền tảng nhân cách, thì rất khó để các em phát triển bền vững, đặc biệt trong môi trường đa văn hóa", ông nói. Theo ông, trong quá trình vận hành, dự án có triển khai một số dịch vụ giáo dục, nhưng phần thu được không nhằm mục tiêu lợi nhuận, mà để duy trì đội ngũ đào tạo, đội ngũ đồng hành và tái đầu tư cho cộng đồng.

Tại sự kiện, ông Nguyễn Phùng Phong – kỷ lục gia siêu trí nhớ thế giới, đồng sáng lập dự án – cũng nhấn mạnh một góc nhìn đáng chú ý trong bối cảnh công nghệ phát triển: "Máy móc có thể nhớ nhanh hơn, tính toán giỏi hơn. Nhưng con người không chỉ là dữ liệu. Điều cần giữ lại là giá trị và cội nguồn".

Ai sẽ là người định hình thế hệ tiếp theo?

Thực tế, sự xuất hiện của các mô hình giáo dục cộng đồng phản ánh một nhu cầu có thật. Nhưng đồng thời cũng đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời. Đó là ranh giới giữa giáo dục vì cộng đồng và dịch vụ giáo dục.

Bởi khi nỗi lo "con mất gốc" trở nên phổ biến, chính nỗi lo đó cũng có thể bị biến thành một thị trường mới. Vì thế, vấn đề không nằm ở việc có thu phí hay không, mà ở tính minh bạch, chất lượng thực tế và trách nhiệm xã hội của các mô hình này.

Câu hỏi "ai đang dạy con người Việt ở nước ngoài" không còn có một đáp án duy nhất. Gia đình vẫn là nền tảng, các trường học vẫn là trục chính. Nhưng một "lớp thứ ba" đang dần hình thành: các mô hình giáo dục cộng đồng. Những mô hình này xuất hiện để lấp khoảng trống, nhưng chắc chắn, cũng sẽ đồng thời tạo ra những tiêu chuẩn mới về việc "dạy người".

Vấn đề không phải là mô hình nào đúng hơn, mà là ai đủ năng lực, trách nhiệm để trở thành người định hình thế hệ tiếp theo. Vì trong câu chuyện này, thứ được dạy sẽ không chỉ là kiến thức, tiếng nói hay văn hoá, mà là cách một thế hệ người Việt hiểu về chính mình.