AI kể chuyện sử Việt: Khi công nghệ mở cánh cửa mới cho điện ảnh

Từ sử thi dân tộc đến điện ảnh AI: Một bước ngoặt mới của công nghiệp văn hóa Việt Nam

Trong nhiều năm, câu chuyện về lịch sử Việt Nam vẫn chủ yếu được kể bằng sách giáo khoa, phim truyền hình truyền thống hoặc những tư liệu lưu trữ trong bảo tàng. Nhưng khi trí tuệ nhân tạo (AI) bước vào lĩnh vực sáng tạo nội dung, cách tiếp cận di sản đang thay đổi với tốc độ rất nhanh.

Sáng 18/5 tại TP Hồ Chí Minh, Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam phối hợp cùng Quỹ Hỗ trợ sáng tạo Văn học nghệ thuật Việt Nam phát động cuộc thi phim ngắn "Huyền thoại Việt qua lăng kính AI" lần thứ nhất năm 2026. Đây được xem là một trong những cuộc thi đầu tiên tại Việt Nam đặt AI vào trung tâm của hoạt động sáng tạo điện ảnh lịch sử - văn hóa.

Không chỉ đơn thuần là một sân chơi công nghệ, cuộc thi cho thấy tham vọng lớn hơn: Dùng AI để biến kho tàng lịch sử, huyền sử và danh thắng Việt Nam thành những sản phẩm điện ảnh số có khả năng lan tỏa toàn cầu.

Sự xuất hiện của cuộc thi phản ánh đúng xu thế đang diễn ra trên thế giới. Trong khoảng hai năm gần đây, công nghệ AI tạo sinh (Generative AI) đã tác động mạnh tới lĩnh vực điện ảnh và sáng tạo nội dung. Từ Hollywood đến các nền tảng video độc lập, AI đang được sử dụng để dựng hoạt cảnh, phục dựng bối cảnh lịch sử, tạo nhân vật kỹ thuật số, xử lý hậu kỳ, tạo âm thanh và tối ưu quy trình sản xuất.

Theo báo cáo của PwC và Statista, thị trường AI trong ngành giải trí và truyền thông toàn cầu đang tăng trưởng với tốc độ hai con số mỗi năm, trở thành một trong những trụ cột mới của kinh tế sáng tạo số. Riêng thị trường AI toàn cầu được dự báo sẽ đạt hơn 826 tỷ USD vào năm 2030, trong khi Việt Nam cũng được đánh giá là một trong những quốc gia Đông Nam Á có tốc độ ứng dụng AI nhanh nhất hiện nay.

Trong bối cảnh đó, việc lịch sử Việt Nam được "điện ảnh hóa" bằng AI mang ý nghĩa không chỉ về mặt công nghệ, mà còn là tín hiệu cho thấy ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đang bắt đầu bước vào cuộc đua chuyển đổi số.

Khi AI trở thành "công cụ kể chuyện" đắc lực cho lịch sử Việt Nam

Một trong những điểm đặc biệt của cuộc thi là khả năng mở rộng biên giới sáng tạo cho cộng đồng. Theo thể lệ, người tham gia có thể lựa chọn ba nhóm nội dung chính: tái hiện các anh hùng dân tộc và trận chiến lịch sử; phục dựng nền văn minh cổ dựa trên dữ liệu khảo cổ; hoặc quảng bá danh lam thắng cảnh và du lịch văn hóa Việt Nam bằng phim ngắn AI.

Điều này mở ra một không gian sáng tạo hoàn toàn khác so với điện ảnh truyền thống. Trước đây, để tái hiện một trận chiến lịch sử như Bạch Đằng, Chi Lăng hay Đống Đa trên màn ảnh, các nhà sản xuất cần hàng trăm diễn viên quần chúng, bối cảnh lớn, phục trang cổ trang - thậm chí nếu ứng dụng khéo léo yếu tố công nghệ, thì kinh phí vẫn rất... khổng lồ. Nhưng với AI, nhiều công đoạn có thể được xử lý bằng công nghệ mô phỏng hình ảnh, dựng chuyển động và tạo bối cảnh kỹ thuật số hết sức nhanh chóng và chi phí tiết kiệm. 

Các công cụ AI hiện nay thậm chí có thể tái tạo hình ảnh thành quách cổ, tàu chiến, quân phục hay không gian lịch sử dựa trên dữ liệu mô tả và khảo cổ học. Đây là lợi thế đặc biệt đối với một quốc gia giàu chất liệu lịch sử như Việt Nam nhưng còn hạn chế về nguồn lực sản xuất phim sử thi quy mô lớn.

Quan trọng hơn, AI giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Trong nhiều năm, một trong những thách thức lớn nhất của ngành giáo dục và văn hóa là làm sao đưa lịch sử tới gần Gen Z và Gen Alpha - những thế hệ lớn lên trong môi trường số, quen tiếp nhận thông tin bằng video ngắn, hình ảnh động và trải nghiệm tương tác. Việc ứng dụng AI vào phim ngắn lịch sử có thể biến những trang sử khô cứng thành trải nghiệm thị giác hiện đại, giàu cảm xúc hơn.

Không còn chỉ là những dòng chữ trong sách, hình ảnh Mai Hắc Đế, Ngô Quyền hay Trần Hưng Đạo giờ đây có thể được tái hiện bằng ngôn ngữ điện ảnh đậm chất cinematic, kết hợp hiệu ứng âm thanh và hình ảnh phù hợp với thói quen tiếp nhận nội dung của khán giả trẻ toàn cầu.

Điện ảnh AI và tham vọng xây dựng "thương hiệu nội dung Việt" trên bản đồ số thế giới

Điểm đáng chú ý khác của cuộc thi là tư duy tiếp cận theo hướng công nghiệp văn hóa, thay vì chỉ dừng ở hoạt động phong trào. Theo Ban tổ chức, mục tiêu dài hạn không chỉ là tìm ra các tác phẩm xuất sắc mà còn hướng tới xây dựng hệ sinh thái sáng tạo nội dung AI tại Việt Nam, kết nối cộng đồng công nghệ với điện ảnh và từng bước hình thành thương hiệu điện ảnh AI mang bản sắc Việt. Đây là hướng đi phù hợp với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa mà Việt Nam đang theo đuổi.

Theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP quốc gia, trong đó điện ảnh, nội dung số và thiết kế sáng tạo là những lĩnh vực trọng tâm.

Trong kỷ nguyên TikTok, YouTube Shorts hay Netflix, nội dung văn hóa không còn bị giới hạn bởi biên giới quốc gia. Một video ngắn về lịch sử hay phong cảnh Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp cận hàng triệu người dùng toàn cầu nếu được kể bằng ngôn ngữ hiện đại và có tính thị giác cao. Đây chính là lợi thế mà AI có thể tạo ra.

Khác với điện ảnh truyền thống vốn phụ thuộc lớn vào ngân sách, AI giúp hạ thấp đáng kể chi phí sản xuất, cho phép cá nhân hoặc nhóm nhỏ cũng có thể tạo ra sản phẩm chất lượng cao. Điều này mở ra cơ hội để Việt Nam hình thành lực lượng nhà sáng tạo nội dung lịch sử - văn hóa độc lập với quy mô lớn hơn nhiều so với trước đây. Ở góc độ quảng bá quốc gia, những tác phẩm AI về lịch sử, du lịch và văn hóa nếu được đầu tư bài bản có thể trở thành "đại sứ mềm" trên môi trường số quốc tế.

Sở hữu trí tuệ trở thành "xương sống" của điện ảnh AI

Tuy nhiên, sự bùng nổ của AI cũng kéo theo bài toán lớn về bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ. Đây là vấn đề được Ban tổ chức đặc biệt nhấn mạnh tại lễ phát động.

Theo Tiến sỹ Ngô Đắc Thuần, CEO Tập đoàn IP, trong thời đại AI, sở hữu trí tuệ sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ và định giá các tài sản sáng tạo. Nếu AI là công cụ tạo đột phá, thì IP chính là nền tảng để đảm bảo các ý tưởng không bị sao chép hoặc khai thác trái phép.

Thực tế, tranh cãi về quyền tác giả đối với sản phẩm AI đang diễn ra trên toàn cầu. Nhiều quốc gia hiện vẫn chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh cho tác phẩm do AI tạo sinh. Một trong những câu hỏi lớn nhất là: ai sẽ là chủ sở hữu thực sự của tác phẩm - con người, nhà phát triển AI hay hệ thống thuật toán?

Tại Việt Nam, Ban tổ chức cho biết cuộc thi sẽ tuân thủ các quy định pháp luật mới liên quan đến AI và bản quyền, trong đó nhấn mạnh yếu tố con người phải giữ vai trò chủ đạo trong sáng tạo. Đáng chú ý, các sản phẩm AI-generated trong cuộc thi chỉ được phép chiếm tối đa 20% thời lượng tác phẩm. Quy định này cho thấy nỗ lực cân bằng giữa ứng dụng công nghệ và bảo vệ tính nguyên bản của sáng tạo nghệ thuật.

Giới chuyên môn đánh giá đây là thông điệp quan trọng, bởi nếu không kiểm soát tốt vấn đề bản quyền, AI có thể khiến ngành sáng tạo rơi vào tình trạng sao chép hàng loạt, mất giá trị tác giả và khó thương mại hóa lâu dài. Trong khi đó, nếu xây dựng được hệ thống quản trị tài sản trí tuệ bài bản, điện ảnh AI hoàn toàn có thể trở thành một ngành kinh tế mới.

Cơ hội để Việt Nam bước vào "kỷ nguyên điện ảnh số"

Việc một cuộc thi phim ngắn AI về lịch sử và văn hóa xuất hiện vào thời điểm này không phải ngẫu nhiên. Việt Nam hiện có dân số trẻ, tỷ lệ người dùng Internet cao và cộng đồng sáng tạo nội dung số đang phát triển rất nhanh. Theo nhiều báo cáo quốc tế, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế số hàng đầu Đông Nam Á. Điều còn thiếu không hẳn là công nghệ, mà là những hệ sinh thái đủ lớn để kết nối AI với văn hóa, điện ảnh và giáo dục.

"Huyền thoại Việt qua lăng kính AI" vì thế được xem như phép thử đầu tiên cho mô hình điện ảnh AI mang bản sắc Việt. Nếu thành công, đây có thể trở thành tiền đề cho nhiều dự án lớn hơn trong tương lai: phim hoạt hình lịch sử bằng AI, bảo tàng số tương tác, du lịch thực tế ảo hay các nền tảng nội dung giáo dục lịch sử thế hệ mới.

Quan trọng hơn, cuộc thi cho thấy một thay đổi trong tư duy phát triển văn hóa: thay vì chỉ bảo tồn di sản theo cách truyền thống, Việt Nam đang bắt đầu tìm cách "kích hoạt" di sản bằng công nghệ hiện đại.

Và trong cuộc đua nội dung số toàn cầu, biết đâu những huyền thoại Việt Nam sẽ lần đầu tiên được thế giới biết tới không chỉ qua sách sử, mà bằng chính ngôn ngữ điện ảnh AI của thời đại mới?