AI và giáo dục mở: Mở rộng cơ hội học tập, thu hẹp khoảng cách số

Ngày 23/10, Hội thảo khoa học quốc tế OpenAP 2026 với chủ đề "Tương lai mở: Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương" diễn ra tại Hà Nội, quy tụ khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế.

Sự kiện tạo diễn đàn để các nhà khoa học, chuyên gia giáo dục, nhà quản lý, giảng viên và sinh viên trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ nghiên cứu, tìm kiếm giải pháp phát triển giáo dục mở trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi hoạt động dạy, học và nghiên cứu.

Giáo dục mở không chỉ là số hóa học liệu

Công nghệ số và AI giúp người học tiếp cận nguồn học liệu quốc tế, tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu hợp tác xuyên biên giới và các trường đại học chia sẻ tài nguyên, kết quả nghiên cứu. Tuy nhiên, cơ hội tiếp cận tri thức vẫn chưa đồng đều do khác biệt về điều kiện kinh tế - xã hội, hạ tầng công nghệ, ngôn ngữ và năng lực số.

Tại hội thảo, GS.TS. Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh giáo dục đại học trong tương lai cần vượt ra ngoài mục tiêu số hóa, hướng tới môi trường học tập công bằng, bao trùm, tăng cường hợp tác và lấy con người làm trung tâm.

Theo định hướng này, giáo dục mở không chỉ dừng ở việc cung cấp tài liệu trực tuyến hay ứng dụng công nghệ vào giảng dạy. Điều quan trọng là bảo đảm người học có khả năng tiếp cận, sử dụng hiệu quả nguồn tri thức chất lượng, phát triển tư duy phản biện và năng lực sáng tạo.

Ông Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cho rằng sự lan tỏa nhanh chóng của tri thức và công nghệ cũng đặt ra thách thức về bất bình đẳng trong cơ hội tiếp cận, nguy cơ gia tăng khoảng cách số. Dù châu Á - Thái Bình Dương là khu vực có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu, những thách thức này vẫn hiện hữu.

Theo ông Đạt, "tương lai mở" không đơn thuần là khẩu hiệu hay xu hướng học thuật mà là cam kết hướng tới nền giáo dục không rào cản. Tài nguyên tri thức cần được chia sẻ rộng rãi, công nghệ như AI và giáo dục số phải được phát huy để thu hẹp khoảng cách tiếp cận, thay vì làm gia tăng bất bình đẳng.

Việc bảo đảm sinh viên ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể tiếp cận học liệu chất lượng; giảm rào cản chi phí và phát triển công nghệ gắn với tính nhân văn đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở giáo dục, tổ chức xã hội, doanh nghiệp và đối tác quốc tế.

6 nhóm chủ đề về tài nguyên mở và AI

OpenAP 2026 tập trung vào sáu nhóm chủ đề: tài nguyên giáo dục mở và phát triển học liệu; sư phạm mở, giảng dạy, học tập và đánh giá; công bằng, hòa nhập và khả năng tiếp cận giáo dục; chính sách, lãnh đạo và đổi mới tổ chức; đổi mới kỹ thuật số và AI có trách nhiệm; học thuật mở và hợp tác quốc tế.

Các nội dung thảo luận hướng tới xây dựng, chia sẻ và tái sử dụng học liệu mở; đổi mới phương pháp giảng dạy, khuyến khích sự tham gia và đồng sáng tạo của người học; tháo gỡ rào cản về ngôn ngữ, văn hóa, địa lý và điều kiện công nghệ.

Bên cạnh đó, hội thảo đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực quản trị và bảo đảm tính bền vững của các mô hình giáo dục mở. Việc ứng dụng nền tảng số và AI trong giảng dạy, học tập, nghiên cứu cần đi cùng các nguyên tắc về đạo đức, bản quyền, minh bạch và trách nhiệm.

GS. Rory Patrick McGreal, Giáo sư Đại học Athabasca (Canada), Chủ tịch UNESCO về Tài nguyên Giáo dục Mở, cho rằng AI tạo thêm cơ hội phát triển học liệu, bài giảng, bài kiểm tra và bản dịch đa ngôn ngữ, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận tri thức.

Tuy nhiên, ông lưu ý việc sử dụng AI cần gắn với trách nhiệm về nội dung. Người dùng cần công khai việc sử dụng công cụ AI, kiểm tra kết quả và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm được tạo ra.

Cần nguồn lực dài hạn để duy trì giáo dục mở

Ở góc độ khoa học và công nghệ, TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, đánh giá giáo dục mở và khoa học mở có vai trò quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số và AI.

Theo ông Tùng, Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cùng Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tạo định hướng quan trọng để phát triển nền giáo dục hiện đại, thúc đẩy học tập suốt đời và nâng cao năng lực số.

Ông Tùng cho rằng hiệu quả của giáo dục mở không nên chỉ được đo bằng số lượng tài nguyên số, nền tảng công nghệ hay công cụ AI, mà cần đánh giá qua khả năng giúp người học tiếp cận tri thức chất lượng, phát triển năng lực và tham gia sáng tạo, chia sẻ tri thức.

Để xây dựng hệ sinh thái tri thức mở, cần tăng cường liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức thông tin - thư viện, doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Việt Nam không chỉ tiếp nhận thành tựu khoa học thế giới mà còn cần đóng góp kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm và sáng kiến vào mạng lưới tri thức khu vực, toàn cầu.

Trong khi đó, TS. Igor Lesko, Giám đốc điều hành Tổ chức Giáo dục Mở Toàn cầu (OE Global), nhấn mạnh thách thức không chỉ nằm ở việc triển khai mà còn ở khả năng duy trì hiệu quả các sáng kiến giáo dục mở trong dài hạn.

Theo ông, cần chuyển từ cơ chế cấp vốn theo dự án ngắn hạn sang bố trí ngân sách thường xuyên để phát triển, duy trì tài nguyên giáo dục mở; đồng thời hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực chuyên môn và tăng cường kết nối mạng lưới.

Thông qua các phiên tham luận và thảo luận chuyên đề, OpenAP 2026 kỳ vọng thúc đẩy hợp tác giữa các cơ sở giáo dục, tổ chức nghiên cứu và đối tác quốc tế, góp phần phát triển hệ sinh thái tri thức mở, mở rộng cơ hội học tập và nâng cao chất lượng giáo dục đại học tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.