Bảo tồn di sản Thiên Y A Na: Hành trình định vị văn hóa Việt trên bản đồ UNESCO

Sức sống từ không gian thực chứng và sự giao thoa văn hóa

Lộ trình định vị di sản bắt đầu từ những giá trị thực chứng sống động. Ngày 15/8, tại Di tích quốc gia Am Chúa, tinh hoa tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Mẫu Thiên Y A Na đã cùng hội tụ với sự tham gia của đại diện UNESCO và hơn 30 đoàn thực hành trên toàn quốc.

Lý giải về cội nguồn di sản, ông Lê Văn Hoa – Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Khánh Hòa nhấn mạnh, Khánh Hòa là nơi cộng cư của 36 dân tộc anh em. Dưới chiều dài lịch sử hàng ngàn năm, nơi đây đã diễn ra sự đan xen văn hóa sâu sắc giữa cư dân bản địa (Raglai, Chăm) và người Việt. Nếu miền Bắc vinh danh Thánh Mẫu Liễu Hạnh, miền Nam có Bà Chúa Xứ Núi Sam, thì miền Trung tự hào tôn vinh Mẹ Thiên Y A Na – đấng che chở cho dải đất phên giậu đầy nắng gió và phồn vinh.

Đi sâu vào giá trị nghệ thuật, nhà văn hóa Nguyễn Tứ Hải khẳng định, thực hành tín ngưỡng tại Khánh Hòa là điểm hội tụ độc đáo của nhiều phái (Tam phủ, Tứ phủ, Thiên Tiên). Những sắc thái nghệ thuật trình diễn, âm nhạc, cung văn nơi đây mang đậm chất Nam Trung Bộ, dung hòa linh hoạt các điệu dân ca vùng miền, tạo nên một bản sắc hỗn dung không thể nhầm lẫn.

Nhận diện thách thức: Rủi ro đồng hóa và tính phức hợp

Dù sở hữu sức sống mãnh liệt trong đời sống dân gian, hồ sơ đệ trình UNESCO lần này đối diện với những rào cản kỹ thuật khắt khe. Tại tọa đàm khoa học ngày 16/8, Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Hường (Văn phòng UNESCO tại Việt Nam) đã thẳng thắn chỉ ra hai rủi ro lớn: nguy cơ trùng lặp với hồ sơ Mẫu Tam phủ trước đây và nguy cơ bị đánh giá là "đồng hóa văn hóa" nếu gượng ép gộp chung các yếu tố bản địa vào một khuôn mẫu.

Đồng tình với quan điểm này, Giáo sư Nguyễn Duy Thiệu (Viện Nhân học) nhấn mạnh yêu cầu tối thượng là phải tôn trọng tính đích thực của văn hóa. Hồ sơ cần bóc tách rành mạch tính phức hợp về nguồn gốc và chủ thể cộng đồng – từ đặc trưng mẫu hệ của người Chăm đến văn minh lúa nước của người Việt. Các chuyên gia thống nhất đề xuất tham vấn Hội đồng Di sản Quốc gia về việc điều chỉnh tên gọi hồ sơ, hướng trọng tâm vào "Không gian diễn xướng và lễ hội" để bảo đảm vượt qua các tiêu chí quốc tế.

Lấy cộng đồng làm gốc, tuân thủ tiêu chuẩn toàn cầu

Để giải quyết bài toán phức tạp trên, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý (Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia) đã hệ thống hóa 5 tiêu chí cốt lõi (R1-R5) của Công ước UNESCO 2003. Bà khẳng định, cốt lõi của hồ sơ là minh chứng được sự đối thoại đa văn hóa, mục tiêu phát triển bền vững và đặc biệt là sự tham gia tự nguyện từ dưới lên của cộng đồng. Việc kiểm kê và lập kế hoạch bảo vệ tuyệt đối không được thực hiện theo cách "hành chính hóa".

Tổng kết lộ trình định hướng, Tiến sĩ Nguyễn Viết Cường – Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tái khẳng định sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt từ cấp Trung ương. Từ tháng 9/2025, Chính phủ và Bộ đã liên tục điều phối 6 tỉnh, thành phố liên quan để thiết lập quy trình pháp lý chuẩn mực.

Sự kết hợp chặt chẽ giữa một cộng đồng bảo vệ di sản năng động và những bước chuẩn bị khoa học, pháp lý nghiêm ngặt chính là nền tảng vững chắc nhất. Đây không chỉ là trách nhiệm của riêng Khánh Hòa mà là chiến lược liên vùng, đòi hỏi sự hội tụ trí tuệ của cả hệ thống chính trị và giới chuyên gia, hướng tới mục tiêu đưa Di sản Thiên Y A Na chính thức trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.