"Bước chân gọi trái tim người mẹ” - Từ bước chân đến đạo lý của tình thương

Giữa cái ồn ào náo nhiệt của phố thị, bỗng nhiên có những bước chân rất lạ. Những bước chân không đi tìm vinh quang cho bản thân, chẳng màng đến bạc tiền. Đó là những bước chân hành hương về miền ánh sáng, mang theo sức nặng của lương tri và khát vọng thức tỉnh. Tôi đang muốn nói về Nguyễn Quang Thạch và cuốn sách Bước chân gọi trái tim người mẹ. Đọc sách, ta bỗng nhận ra: con đường ngắn nhất để cứu rỗi thế giới nằm ngay dưới gót chân trần của sự sẻ chia.

Khi bước chân là một hành vi triết học

Tôi vẫn thường ngẫm về đôi chân của con người. Đôi chân ấy đã giúp loài người đứng thẳng, tách mình ra khỏi thế giới bốn chân để ngẩng đầu nhìn lên bầu trời cao rộng. Các triết gia phương Tây như Rousseau hay Thoreau ca ngợi việc đi bộ như một hành vi của tư duy, của tự do tuyệt đối. Nhưng với Nguyễn Quang Thạch, đi bộ không chỉ là tư duy, mà là hành đạo.

Cầm cuốn sách Bước chân gọi trái tim người mẹ trên tay, tôi thấy nặng ở cái tình. Cái tình của một người đàn ông "gàn dở", đã dành trọn 27 năm cuộc đời – cái quãng thời gian đẹp nhất của đời người, đủ để một đứa trẻ sinh ra và trưởng thành – để làm một việc ngỡ như "đội đá vá trời": cõng sách về nông thôn. Đọc văn Thạch, chỉ thấy có bụi đường, có mồ hôi mặn chát, và có cả nhịp đập của một trái tim ưu thời mẫn thế.

Thạch làm tôi nhớ đến hình ảnh của những vị tu khổ hạnh. Trong truyền thống Phật giáo, chúng ta thường nghe về hạnh đầu đà – lối tu khổ hạnh để rèn luyện tâm chí, buông bỏ tham sân si. Những vị sư khất thực đi bộ ngàn dặm để tìm sự giải thoát cho chính mình. Nhưng với Nguyễn Quang Thạch, anh mang theo một con mắt hỏng và một cột sống đau – những nỗi đau thể xác hiện hữu – để thực hiện một cuộc hành trình ngược lại.

Anh đi không phải để xin cơm áo cho mình. Anh đi để "nhặt". Anh nhặt lại những giấc mơ của trẻ thơ bị bỏ quên sau lũy tre làng. Anh đi để "xin" lại sự công bằng về tri thức cho những đứa trẻ chân đất mắt to tròn ngơ ngác.

Trên đất nước Ấn Độ, cái nôi của văn minh nhân loại, bước chân của Thạch càng mang màu sắc tâm linh và biểu tượng. Hành trình từ Pune đến Mumbai dài 160km. Với một vận động viên marathon, đó là chuyện không quá khó. Nhưng với một người đàn ông Việt Nam, mang trên vai gánh nặng của 200 triệu trẻ em thiếu sách tại xứ người, đó là hành trình vĩ đại.

Mỗi bước chân của anh đặt xuống mặt đường đầy bụi bặm là một lời cầu nguyện. Không cầu cho bản thân được an lạc, mà cầu cho một viễn cảnh "nông dân và công nhân đọc sách cùng con hằng ngày", "tất cả học sinh nông thôn được đọc sách ở lớp và ở nhà". Đó chẳng phải là tâm hạnh của Bồ Tát hay sao? Thạch sợ cái nhân của vô minh sẽ trổ ra cái quả của đói nghèo và bạo lực. Nên anh đi để gieo cái nhân trí tuệ.

Hình ảnh một người đàn ông Việt Nam cầm lá cờ "Books for Rural India" đi giữa dòng người xa lạ, chịu đựng cái nóng thiêu đốt và sự thờ ơ lạnh lùng, buộc chúng ta phải tự vấn: "Ta đã làm gì cho cuộc đời này, ngoài việc lo vun vén cho bản thân?".

Người Mẹ - Kiến trúc sư của ngôi đền tâm hồn

Tôi chú ý đến câu chuyện về mẹ của dịch giả nhỏ tuổi Lily (Hồ An Nhiên). Một cô bé 10-11 tuổi dịch trôi chảy tác phẩm khó như "Con đường tơ lụa" không phải là phép lạ từ trên trời rơi xuống. Em là quả ngọt trên cái cây được chăm bón bởi "nguồn nước" văn hóa của gia đình. Mẹ của Lily đã chia sẻ một quan niệm: "Tri thức tựa như vòng tay âu yếm của người mẹ, luôn có cách âm thầm nhưng sâu sắc để chạm đến trái tim mỗi con người".

Giáo dục, xét cho cùng, là sự hiện diện. Khi mẹ đọc sách cùng con, mẹ không chỉ truyền đạt thông tin. Mẹ đang truyền đi một thông điệp yêu thương: Rằng tri thức là quan trọng, và con quan trọng với mẹ. Đó là sự đồng hành về tâm thức. Nếu hàng triệu bà mẹ ở Việt Nam, Ấn Độ hiểu vai trò này, thì dẫu không sinh ra thần đồng, họ cũng sẽ sinh ra những con người tử tế, biết yêu cái đẹp, trọng lẽ phải. Đó chẳng phải là đích đến cuối cùng của giáo dục hay sao?!

Triết lý "Một đô la"

Với Nguyễn Quang Thạch, lòng tốt phải đi kèm với trí tuệ. Anh hiểu sự cho đi nếu không có phương pháp thì chỉ là nước đổ lá khoai. Từ đó, anh đưa ra triết lý "Một đô la".

Tại sao lại là một đô la? Vì nó nhỏ. Nó nhỏ đến mức ai cũng có thể cho đi mà không cần đắn đo, không cần tính toán thiệt hơn. Một đô la của người mẹ, người cha bớt đi từ gói thuốc, cốc bia, hay một món đồ chơi vô bổ. Biển cả được tạo thành từ muôn vàn giọt nước. Khi hàng triệu cái "nhỏ" ấy cộng lại, nó tạo ra một sức mạnh dời non lấp bể.

Anh tính toán chi tiết: Với 32 USD, 42 USD, hoặc 52 USD, một lớp học ở Ấn Độ có thể có một tủ sách đầy đủ. Nhưng sâu sắc hơn, đây không phải là bài toán kinh tế. Đây là bài toán về nhân phẩm và trách nhiệm.

Khi người nông dân bỏ ra một đồng để mua sách cho con, dù chỉ là một phần nhỏ, họ sẽ trân trọng cuốn sách ấy hơn là sách được phát miễn phí. Họ thấy mình là chủ nhân của sự thay đổi. Thạch đang trao quyền cho người nghèo. Bài hát "Một đô la thay đổi thế giới" mà anh sáng tác là bản tuyên ngôn của sự sẻ chia và phẩm giá con người.

Từ "xú khí" đến hương sen

Câu chuyện tiếp theo tôi muốn kể trong sách là về anh Nguyễn Văn Thương - người được mệnh danh là "cửu vạn sách".

Thương xuất thân là dân chài, thất học, sống giữa môi trường đầy rẫy bạo lực và những tiếng chửi thề. Cuộc đời anh tưởng chừng đã bị chôn vùi trong nghèo đói. Anh từng tuyệt vọng, từng trầm cảm, từng bị cuộc đời xô đẩy đến mức muốn buông xuôi. Nhưng rồi Sách đến. Sách đến như một chiếc phao cứu sinh giữa biển đời giông bão. Không phải sách giáo khoa để thi cử, mà là sách làm người. Từ một người viết sai chính tả, Thương tự học. Anh học nghề, học chữ, và quan trọng hơn, anh học cách tu sửa tâm mình.

Câu chuyện của Thương là minh chứng hùng hồn nhất cho triết lý: "Nuôi trí sinh nhân tài, nuôi tâm sinh thiên tài". Sách đã biến một người ngư dân thô kệch thành một chỉ huy trưởng công trình đĩnh đạc, một con người biết thiền định để tìm an lạc. Đó là sự phục sinh. Sách đã rửa sạch lớp bùn nhơ, để lộ ra viên ngọc sáng trong tâm hồn anh.

Trên đường đi bộ dọc Ấn Độ, Thạch thấy những con ếch, con rùa, con mèo sống bình yên bên cạnh con người. Anh thấy người Ấn xin lỗi dòng sông, xin lỗi cái cây. Một thái độ đầy tính "hiếu sinh" tôn trọng sự sống. Ngẫm về quê hương, anh thấy sự tương phản. Ở ta, những con vật ấy thường chỉ được nhìn nhận như "mồi nhậu". Từ thái độ với tự nhiên, anh liên hệ đến thái độ giữa người với người, và anh gọi tên một vấn nạn: "Xú khí".

Đó không phải mùi hôi của rác thải vật lý. Đó là mùi hôi của những tâm hồn bệnh hoạn, thiếu vắng văn hóa. Là bạo lực gia đình, là vô cảm, là dối trá. Anh gọi đó là "xú khí" vì nó lây lan, nó ám vào tâm trí trẻ thơ như một thứ độc dược không màu. Và thuốc giải? Không gì khác chính là Sách. Sách như làn gió mát từ đại dương tri thức thổi bay "xú khí". Khi một đứa trẻ đọc sách, nó đang tự xây cho mình một "bộ lọc", một sức đề kháng văn hóa. Nó học được cách yêu thương con vật, và từ đó biết yêu thương con người.

Hãy hình dung, nếu mỗi người mẹ Việt Nam đều là một "thư viện sống", nếu mỗi ngôi nhà đều có một tủ sách thay vì tủ rượu, thì đất nước này sẽ đi về đâu? Chắc chắn, chúng ta sẽ đi về phía ánh sáng, về phía Cái Đẹp.

Nguyễn Quang Thạch đã đi. Còn chúng ta, chúng ta có chịu bước đi không? Hay chúng ta vẫn ngồi đó, than vãn về bóng tối mà không chịu thắp lên một ngọn đuốc? Câu trả lời nằm ở mỗi người mẹ, mỗi người cha. Hãy thực hiện bước chân đầu tiên trên hành trình trở về với trái tim mình, và đến với trái tim con trẻ. Bởi như Thạch viết: "Tri thức tựa như vòng tay âu yếm của người mẹ". Và không đứa trẻ nào có thể lớn lên trọn vẹn nếu thiếu đi vòng tay ấy.