"Chạm Đồng Xuân": Khi chợ Đồng Xuân trở thành không gian nghệ thuật đa giác quan

Giữa nhịp giao thương sôi động của chợ Đồng Xuân, những tác phẩm nghệ thuật xuất hiện tại hành lang, bậc cầu thang, giếng trời, đài phun nước và nhiều góc không gian quen thuộc. Thay vì một triển lãm trong nhà trưng bày truyền thống, "Chạm Đồng Xuân" đưa nghệ thuật đương đại hòa vào đời sống khu chợ, tạo nên trải nghiệm khám phá mới cho người dân và du khách.

Diễn ra từ ngày 14 đến 28/11, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, triển lãm quy tụ 25 nghệ sĩ, gồm 20 nghệ sĩ quốc tế và 5 nghệ sĩ Việt Nam, với 10 tác phẩm sắp đặt đa giác quan. Các nghệ sĩ khai thác chính những vật liệu, âm thanh, hình ảnh và câu chuyện đời thường tại khu chợ để hình thành các sáng tạo nghệ thuật.

Khi vật liệu đời thường trở thành chất liệu sáng tạo

Điểm đặc biệt của "Chạm Đồng Xuân" là cách các tác phẩm được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với không gian hiện hữu. Người xem không nhất thiết phải đi theo một lộ trình cố định mà có thể tự tìm kiếm, quan sát và tương tác với nghệ thuật trong quá trình tham quan khu chợ.

Tại khu vực đón khách, nghệ sĩ Lê Văn Sơn, người Việt sinh sống và làm việc tại Cologne (Đức), sử dụng hệ giàn giáo xây dựng kết hợp các loại hạt khô như đậu tương, đậu xanh, đỗ đen mua trực tiếp tại chợ để tạo nên những khối điêu khắc. Tác phẩm gợi nhắc dấu ấn văn minh lúa nước, đồng thời đặt những chất liệu quen thuộc trong đời sống giao thương vào một cách biểu đạt mới.

Ở khu vực đài phun nước trung tâm, nghệ sĩ Lisa Premke (Đức) sử dụng những chiếc trống đặt dưới các tia nước. Âm thanh tạo ra từ sự va chạm giữa nước và trống gợi liên tưởng đến dòng sông Tô Lịch từng chảy qua khu vực phố Cầu Đông trước mặt chợ, kết nối không gian hiện tại với ký ức đô thị.

Cũng tại đài phun nước, nghệ sĩ Lê Vũ giới thiệu tác phẩm với những hình tròn mô phỏng đồng xu, sử dụng hoa văn được chụp và vẽ lại từ tiền giấy xưa. Sắp đặt gợi nhắc tập tục thả tiền xuống giếng, đài phun nước để cầu may trong văn hóa phương Đông và phương Tây, đồng thời liên hệ với quan niệm "tiền vào như nước" của giới thương nhân.

Trong khi đó, nghệ sĩ gốc Việt Đặng Phúc Văn, hiện sinh sống tại Đan Mạch, mang đến tác phẩm vải mang tên "Flora". Những họa tiết hoa sen, sắc hồng gợi nhớ áo bà ba truyền thống hòa quyện với gam xanh lam đặc trưng của vùng biển Bắc Âu. Trên mỗi bông hoa có nhiều hình ảnh con mắt, thể hiện quan niệm của nghệ sĩ về thiên nhiên như một thực thể có đời sống và khả năng kết nối với con người.

Tại khu vực giếng trời kết nối hai tòa nhà, nghệ sĩ Thụy Điển Mikael Rickman ghi lại "lịch sử đương thời" của chợ bằng những bức tranh tường khổ lớn. Từ hình ảnh con cá, tràng hạt, chiếc kéo đến chân dung người phụ nữ Việt Nam gắn với biểu tượng rồng Thăng Long, các chi tiết bình dị được đưa lên tường nhằm tôn vinh những người lao động, đặc biệt là lực lượng phụ nữ góp phần duy trì nhịp sống của khu chợ.

Một số tác phẩm khác khai thác âm thanh và khả năng tương tác của người xem. "Âm Vang Vọng Đồng Xuân" của nghệ sĩ Australia Alexander Pug Williams và nghệ sĩ Hà Nội Tuấn Nị sử dụng vật liệu phế thải thu thập tại chợ để tạo nên các sắp đặt âm thanh. Những chiếc hộp xốp, vật dụng tưởng chừng đã hết công năng, trở thành nhạc cụ để khách tham quan trực tiếp gõ và tạo ra âm thanh.

Nghệ sĩ Claudia Robles-Angel (Đức) lại sử dụng các bản ghi âm thực địa tại Hà Nội, kết hợp tiếng xe cộ, hàng rong và những cuộc trò chuyện thường ngày thành một không gian thính giác. Qua đó, những âm thanh quen thuộc của đô thị được đặt trong một bối cảnh cảm nhận khác.

Đánh thức những giá trị văn hóa trong đời sống thường nhật

Theo giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, ê-kíp đã dành hơn 12 tháng nghiên cứu và chuẩn bị cho dự án. Một số nghệ sĩ quốc tế lưu trú tại Hà Nội từ hai tuần đến gần hai tháng, trực tiếp quan sát, tìm hiểu đời sống khu chợ trước khi sáng tác.

Với hơn 2.400 tiểu thương và lưu lượng trên 3.000 lượt người qua lại mỗi ngày, chợ Đồng Xuân không chỉ là một công trình kiến trúc gắn với lịch sử phát triển đô thị Hà Nội mà còn lưu giữ những lớp ký ức được hình thành qua nhiều thế hệ. Đó là tiếng rao hàng, hoạt động mua bán, những cuộc gặp gỡ và kinh nghiệm buôn bán được truyền lại qua thời gian.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn cho biết, tên gọi "Chạm Đồng Xuân" thể hiện mong muốn đưa công chúng đến gần hơn với khu chợ thông qua những tiếp xúc đa chiều. Người tham quan không chỉ quan sát kiến trúc, hàng hóa mà còn lắng nghe âm thanh, cảm nhận nhịp sinh hoạt và nhận ra những câu chuyện ít được chú ý trong không gian quen thuộc.

Bên cạnh triển lãm, lần đầu tiên sân mái chợ Đồng Xuân được mở cửa đón công chúng, với các không gian đọc sách, chơi cờ và vườn nhỏ. Từ ngày 15/11 đến hết lễ hội, khu vực này còn tổ chức các hoạt động biểu diễn âm nhạc và chiếu phim. Cuộc thi thời trang "Market to Mode" cũng khuyến khích người tham gia khai thác hàng hóa tại chợ để sáng tạo trang phục theo tinh thần phối hợp và biến tấu.

Việc đưa nghệ thuật vào không gian giao thương truyền thống cũng mở ra cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận di sản theo cách trực tiếp hơn. Thay vì chỉ tìm hiểu lịch sử qua tư liệu, người tham quan có thể quan sát kiến trúc, khám phá dấu tích văn hóa và tương tác với những câu chuyện đang hiện diện trong đời sống khu chợ.

Thực tế, các hoạt động nghệ thuật bước đầu tạo thêm sự chú ý đối với chợ Đồng Xuân. Cô Trịnh Thị Thắng, tiểu thương kinh doanh quần áo tại đây, cho biết lượng khách đến chợ tăng trong những ngày diễn ra sự kiện. Theo bà, các hoạt động triển lãm giúp không gian chợ trở nên thú vị hơn và nhận được phản hồi tích cực từ khách hàng.

Nằm trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 với chủ đề "Thăng Long Kẻ Nghệ" và định hướng "Kinh tế Sáng tạo", "Chạm Đồng Xuân" cho thấy một cách tiếp cận di sản thông qua thực hành sáng tạo đương đại. 

Đồng hành cùng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026, SHB mong muốn kết nối các nguồn lực văn hóa, tri thức và sáng tạo với đời sống kinh tế hiện đại, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa và thúc đẩy sinh kế, đồng thời đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ