Chiến thắng trận đầu của Hải quân nhân dân Việt Nam và bài học giữ vững thế chủ động từ hướng biển

Đây không chỉ là chiến công mở đầu trang sử chiến đấu của một quân chủng còn non trẻ, mà còn là minh chứng điển hình về nghệ thuật tạo lập, nắm giữ và phát huy thế chủ động trước đối phương có ưu thế vượt trội về phương tiện, hỏa lực. Nhìn từ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc hôm nay, giá trị nổi bật của chiến thắng ấy là bài học phải chủ động từ sớm, từ xa, ngay từ khi nguy cơ mới manh nha; chủ động bằng bản lĩnh chính trị, sự chuẩn bị lực lượng, thế trận, phương án và sức mạnh tổng hợp trên hướng biển.

THẾ CHỦ ĐỘNG ĐƯỢC TẠO LẬP TRƯỚC TIẾNG SÚNG

Chiến thắng ngày 2 và 5/8/1964 không phải là kết quả của sự ứng phó tình thế, càng không phải sự may mắn trong hai cuộc đọ sức riêng lẻ trên biển và trên không. Đó là thành quả của quá trình gần 10 năm xây dựng lực lượng Hải quân; của công tác huấn luyện, giáo dục chính trị, tổ chức quan sát, báo động, hiệp đồng và bảo đảm. Cội nguồn của chiến thắng trước hết là sự lãnh đạo, chỉ đạo đúng đắn; khả năng nhận rõ âm mưu, thủ đoạn của đối phương; sự chuẩn bị chu đáo về con người, vũ khí, trang bị và thế trận.

Năm 1964, trước nguy cơ chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" ở miền Nam thất bại, Mỹ đẩy mạnh do thám, biệt kích, phá hoại, tuần tra trinh sát trên Vịnh Bắc Bộ, từng bước chuẩn bị mở rộng chiến tranh ra miền Bắc. Những hoạt động xâm nhập của tàu chiến và thu thập tình báo phòng thủ bờ biển cho thấy một quá trình leo thang đã được tính toán. Trước tình hình đó, Ngày 27/3/1964, tại Hội nghị Chính trị đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân nâng cao cảnh giác, sẵn sàng đập tan mọi hành động khiêu khích, phá hoại. Tháng 4/1964, Đảng ủy Quân chủng Hải quân quán triệt nhiệm vụ, xây dựng ý chí quyết tâm; tháng 6, các đơn vị chuyển sang trạng thái thời chiến; đầu tháng 7, Quân chủng xác định quyết tâm không để bị bất ngờ và đánh thắng ngay từ trận đầu.

Như vậy, trước khi các tàu phóng lôi xuất kích, thế chủ động đã được tạo dựng trên nhiều phương diện: chủ động nhận diện xu hướng leo thang; chủ động xây dựng quyết tâm dám đánh đối phương mạnh hơn; chủ động chuyển trạng thái, bố trí quan sát, báo động, chiến đấu và bảo đảm; chủ động chuẩn bị sự phối hợp giữa các lực lượng. Đây là chiều sâu quan trọng nhất của Chiến thắng trận đầu: muốn không bị bất ngờ trong hành động, trước hết không được bất ngờ trong tư duy; muốn giành quyền chủ động khi chiến đấu, phải tạo được thế chủ động ngay trong thời bình.

CHIẾN CÔNG CỦA Ý CHÍ, TRÍ TUỆ VÀ THẾ TRẬN

Rạng sáng 01/8/1964, hệ thống quan sát của ta phát hiện tàu khu trục Maddox xâm phạm vùng biển miền Bắc. Phân đội 3 thuộc Tiểu đoàn 135, gồm các tàu 333, 336 và 339, do đồng chí Nguyễn Xuân Bột chỉ huy, được giao nhiệm vụ xuất kích. Chiều 2/8, khi Maddox tiếp tục hoạt động xâm phạm vùng biển khu vực Thanh Hóa, ba tàu phóng lôi tăng tốc tiếp cận trong tương quan lực lượng hết sức chênh lệch. Một bên là tàu khu trục hiện đại, có radar, pháo hạm cỡ lớn và máy bay yểm trợ; một bên là những con tàu nhỏ, khả năng phòng thủ hạn chế.

Không để ưu thế kỹ thuật của đối phương chi phối, cán bộ, chiến sĩ ta chủ động chọn cách đánh áp sát, cơ động tốc độ cao, chia hướng công kích, buộc tàu địch liên tục chuyển hướng và phân tán hỏa lực. Tàu 333 cơ động chặn hướng để Tàu 336 và Tàu 339 chiếm góc mạn có lợi; các tàu kiên quyết thu hẹp cự ly, phóng ngư lôi và dùng súng máy phòng không bắn trả. Cách đánh táo bạo ấy thể hiện rõ tư tưởng lấy gần đánh xa, lấy nhỏ đánh lớn, lấy nhanh, hiểm, bất ngờ để hạn chế ưu thế hỏa lực và trang bị của đối phương. Biên đội tàu phóng lôi đã buộc Maddox rút khỏi vùng biển nước ta, khẳng định ý chí bảo vệ chủ quyền và bản lĩnh của Hải quân nhân dân Việt Nam ngay trong lần đầu trực tiếp đọ sức với lực lượng hải quân hiện đại của Mỹ.

Sau sự kiện ngày 2/8, Mỹ dựng lên cái gọi là "Sự kiện Vịnh Bắc Bộ" để tạo cớ mở rộng chiến tranh. Ngày 5/8, 64 lần chiếc máy bay từ các tàu sân bay ngoài khơi tập kích nhiều mục tiêu dọc bờ biển miền Bắc. Do đã có sự chuẩn bị, các đơn vị Hải quân, lực lượng Phòng không - Không quân, bộ đội địa phương, dân quân tự vệ và nhân dân ven biển nhanh chóng vào vị trí, đánh trả quyết liệt, bắn rơi 8 máy bay, bắn bị thương 3 chiếc khác, bắt sống một phi công.

Nếu trận đánh ngày 2/8 thể hiện sự chủ động về cách đánh của lực lượng tàu phóng lôi, thì chiến thắng ngày 5/8 chứng minh sức mạnh của thế trận chiến tranh nhân dân trên hướng biển. Hỏa lực trên tàu gắn với hỏa lực phòng không bờ; lực lượng chủ lực gắn với lực lượng địa phương; đơn vị chiến đấu gắn với hệ thống quan sát, thông tin, hậu cần và sự giúp đỡ của nhân dân. Chiến thắng vì thế không chỉ khẳng định tinh thần "dám đánh, quyết đánh và biết đánh thắng", mà còn chỉ ra một quy luật: trong điều kiện đối phương có ưu thế về vũ khí, trang bị, quyền chủ động chỉ được giữ vững khi bản lĩnh chính trị, cách đánh sáng tạo và thế trận toàn dân được kết thành sức mạnh tổng hợp.

GIỮ VỮNG THẾ CHỦ ĐỘNG TỪ HƯỚNG BIỂN TRONG TÌNH HÌNH MỚI

Trong bối cảnh hiện nay, không gian bảo vệ biển, đảo đã mở rộng từ mặt nước, vùng trời, lòng biển đến không gian mạng, phổ điện từ và môi trường thông tin. Phương thức gây sức ép ngày càng đa dạng, kết hợp hoạt động quân sự với chấp pháp, dân sự, kinh tế, pháp lý, truyền thông và công nghệ cao. Vì vậy, giữ vững thế chủ động trước hết phải bắt đầu từ nâng cao chất lượng nghiên cứu, dự báo, nắm chắc tình hình, nhận diện đúng bản chất và ý đồ phía sau từng hành động trên thực địa.

"Phát hiện sớm" ngày nay không chỉ là nhìn thấy một mục tiêu trên màn hình radar, mà còn phải nhận biết sự thay đổi về đội hình, tần suất hoạt động, phương thức tiếp cận, động thái pháp lý, chiến dịch thông tin và những dấu hiệu có thể làm biến đổi trạng thái an ninh trên biển. Muốn vậy, cần xây dựng hệ thống trinh sát, quan sát, chia sẻ dữ liệu và chỉ huy thống nhất; kết hợp chặt chẽ nguồn tin quân sự với lực lượng chấp pháp, địa phương, ngư dân và các kênh đối ngoại. Nắm đúng tình hình để tham mưu đúng, xử trí đúng; không chủ quan, mất cảnh giác, nhưng cũng không nóng vội, đẩy tình hình vượt tầm kiểm soát.

Chủ động còn là chuẩn bị đầy đủ phương án và lực lượng theo từng cấp độ, từ đấu tranh bằng biện pháp hòa bình, thực thi pháp luật, bảo vệ hoạt động kinh tế, tìm kiếm cứu nạn đến sẵn sàng chiến đấu. Kinh nghiệm chiến thắng trận đầu cho thấy, chuyển trạng thái đúng lúc có thể quyết định khả năng giành và giữ quyền chủ động. Trong điều kiện mới, mỗi phương án phải xác định rõ lực lượng, cơ chế chỉ huy, hiệp đồng, bảo đảm và phương thức xử trí; thường xuyên được luyện tập trong những tình huống sát thực tế. Khi đã chuẩn bị từ trước, ta mới có thể lựa chọn đúng lực lượng, đúng biện pháp, đúng thời điểm, xử lý kiên quyết mà vẫn giữ được môi trường hòa bình, ổn định.

Cùng với đó, phải xây dựng Hải quân nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị, làm cơ sở nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu. "Dám đánh" phải gắn với "biết đánh"; lòng dũng cảm phải được đặt trong tổ chức, kỷ luật, trình độ làm chủ vũ khí, trang bị và năng lực xử trí tình huống. Người chiến sĩ Hải quân hôm nay cần đồng thời có "bản lĩnh thép" và "cái đầu lạnh": kiên quyết về nguyên tắc, linh hoạt về phương pháp; không nao núng trước sức ép, nhưng không để đối phương lợi dụng tạo cớ; luôn hành động dưới sự lãnh đạo, chỉ huy thống nhất và vì lợi ích cao nhất của quốc gia - dân tộc.

Xây dựng Quân chủng "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" không chỉ là bổ sung vũ khí, trang bị mới, mà quan trọng hơn là biến mỗi phương tiện thành năng lực chiến đấu thực sự trong tay con người Việt Nam. Phải tổ chức lực lượng cân đối, đồng bộ, ưu tiên hướng chủ yếu, khu vực trọng điểm; nâng cao khả năng quan sát, phòng thủ và tác chiến từ xa đến gần. Huấn luyện phải sát đối tượng, địa bàn, phương án và điều kiện chiến tranh công nghệ cao; coi trọng diễn tập đối kháng, luyện khả năng hoạt động trong điều kiện bị chế áp, nhiễu, mất liên lạc hoặc tổn thất. Hiện đại hóa chỉ có ý nghĩa khi giúp phát hiện sớm hơn, quyết định nhanh hơn, xử trí chính xác hơn và bảo toàn lực lượng tốt hơn.

Bài học về hiệp đồng và thế trận chiến tranh nhân dân trong Chiến thắng trận đầu cũng cần được phát huy ở tầm cao mới. Một tình huống trên biển hiện nay có thể đồng thời liên quan đến quốc phòng, an ninh, pháp luật, ngoại giao, kinh tế, môi trường, cứu hộ và truyền thông. Vì vậy, phải xây dựng cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin thông suốt giữa Hải quân với Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng, Kiểm ngư, các lực lượng liên quan và địa phương ven biển. Thế trận bảo vệ Tổ quốc phải liên hoàn từ đảo xa, nhà giàn, vùng biển trọng điểm đến căn cứ ven bờ, cảng biển, sân bay, khu kinh tế và hậu phương chiến lược; kết hợp chặt chẽ thế trận quốc phòng toàn dân với thế trận an ninh nhân dân trên biển.

Trong thế trận ấy, "thế trận lòng dân" tiếp tục là nền tảng bền vững. Năm 1964, nhân dân ven biển trực tiếp tham gia quan sát, báo động, tải đạn, cứu chữa thương binh và khắc phục hậu quả. Hôm nay, sức mạnh lòng dân được thể hiện bằng niềm tin, ý thức trách nhiệm đối với chủ quyền; bằng sự hiện diện hợp pháp, thường xuyên của ngư dân; bằng cộng đồng dân cư, hạ tầng kinh tế - xã hội vững mạnh trên đảo và ven biển. Chăm lo, bảo vệ, hỗ trợ ngư dân vươn khơi, bám biển không chỉ là nhiệm vụ dân vận, phát triển kinh tế, mà còn trực tiếp bồi đắp thế trận quốc phòng toàn dân và khả năng phát hiện, xử lý tình huống từ cơ sở.

Trong hòa bình, biểu hiện cao nhất của chủ động là ngăn ngừa nguy cơ xung đột, quản lý bất đồng, không để hình thành tình huống bất lợi, đồng thời luôn duy trì đủ năng lực và quyết tâm bảo vệ chủ quyền khi bị xâm phạm. Vì vậy, đấu tranh trên thực địa phải gắn với pháp lý, ngoại giao, thông tin và hợp tác quốc tế; kiên trì nguyên tắc nhưng linh hoạt về sách lược, xử lý đúng pháp luật Việt Nam và luật pháp quốc tế, không để mắc mưu đối phương hoặc đẩy tình hình vượt tầm kiểm soát.

Đối ngoại quốc phòng Hải quân những năm qua là một điểm sáng của đối ngoại quốc phòng toàn quân, góp phần tạo thế, giữ thế chủ động từ hướng biển bằng biện pháp hòa bình. Thông qua các hoạt động giao lưu hữu nghị, tuần tra chung, trao đổi chuyên môn, tìm kiếm cứu nạn và tham gia hoạt động diễn tập hải quân đa phương, Hải quân nhân dân Việt Nam tăng cường hiểu biết, xây dựng lòng tin, mở rộng hợp tác với hải quân các nước. Công tác đối ngoại quốc phòng không chỉ rèn luyện bản lĩnh, năng lực hoạt động dài ngày và khả năng phối hợp quốc tế, mà còn lan tỏa hình ảnh Quân đội nhân dân Việt Nam, Hải quân nhân dân Việt Nam hòa bình, hữu nghị, trách nhiệm; qua đó nâng cao vị thế đất nước và tạo thêm điều kiện thuận lợi để bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Từ ba con tàu 333, 336, 339 lao lên giữa làn đạn ngày 2/8 đến lưới lửa phòng không của quân và dân miền Bắc ngày 5/8/1964, một chân lý được khẳng định: ý chí độc lập, tự chủ của dân tộc có thể chuyển hóa thành sức mạnh chiến thắng đối phương vượt trội. Song chiều sâu của chiến thắng không chỉ ở lòng quả cảm trong giờ phút đối đầu, mà trước hết ở sự chuẩn bị chủ động, toàn diện từ trước.

Phát huy tinh thần Chiến thắng trận đầu hôm nay là nhìn xa, dự báo đúng, chuẩn bị sớm; xây dựng Hải quân hiện đại, thế trận quốc phòng toàn dân trên biển vững chắc; kết hợp sức mạnh quân sự với pháp lý, đối ngoại, thông tin và lòng dân. Đó là cách giữ vững quyền chủ động, bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, không để bị bất ngờ từ hướng biển.