Chủ tịch Quốc hội: Bưu chính phải trở thành hạ tầng thiết yếu của kinh tế số

Ngày 17/10, sau khi làm việc ở Hội trường, Quốc hội thảo luận tại Tổ cho ý kiến đối với: Dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường.

Tham gia thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh có: Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn; Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hồ Chí Minh, Trưởng Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh Trần Lưu Quang.

Tham gia ý kiến về dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao những nội dung đổi mới của dự thảo, nhất là việc chuyển đổi phương thức quản lý nhà nước từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đẩy mạnh số hóa, định danh bưu gửi và quản lý dựa trên dữ liệu. Đồng thời, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục làm rõ các vấn đề về ranh giới pháp lý giữa bưu chính, vận tải và logistics; cơ chế hậu kiểm; bảo vệ dữ liệu cá nhân; tính bền vững của dịch vụ bưu chính công ích và trách nhiệm bảo vệ quyền lợi người sử dụng dịch vụ.

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là bước đột phá mang tính cách mạng

Phân tích bối cảnh sửa đổi Luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, thị trường bưu chính Việt Nam đã có những thay đổi căn bản về quy mô và tính chất hoạt động.

Năm 2025, sản lượng bưu chính đạt khoảng 4 tỷ bưu gửi, tăng 12 lần so với năm 2010; doanh thu đạt khoảng 87.000 tỷ đồng, tăng hơn 21 lần; số lượng doanh nghiệp tăng từ khoảng 40 lên 760 doanh nghiệp. Đặc biệt, hơn 90% sản lượng bưu gửi, kiện hàng hóa gắn với hoạt động thương mại điện tử.

"Những con số này cho thấy quy mô và tính chất của thị trường bưu chính đã thay đổi rất lớn. Bưu chính không còn chỉ là dịch vụ chuyển phát thư tín truyền thống mà đang trở thành một bộ phận quan trọng của hạ tầng kinh tế số, gắn trực tiếp với sự phát triển của thương mại điện tử và dòng chảy hàng hóa", Chủ tịch Quốc hội cho biết.

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Bưu chính là cần thiết nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo động lực phát triển thị trường, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động bưu chính.

Đánh giá dự thảo Luật có nhiều nội dung đổi mới mang tính đột phá, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, đột phá lớn nhất là chuyển từ cơ chế cấp phép sang đăng ký, từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên nền tảng quản lý điện tử.

Theo dự thảo, số lượng thủ tục hành chính dự kiến giảm từ 14 thủ tục xuống còn một thủ tục đăng ký điện tử. Cơ quan quản lý nhà nước chủ yếu kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ, không thẩm định sâu nội dung như trước; doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về việc đáp ứng các điều kiện kinh doanh và chịu sự kiểm tra, giám sát sau đăng ký.

Chủ tịch Quốc hội cho rằng đây là thay đổi mang tính cách mạng trong phương thức quản lý nhà nước, phù hợp với tinh thần cải cách thủ tục hành chính, giảm rào cản gia nhập thị trường, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và thúc đẩy kinh tế số.

Tuy nhiên, cùng với những tác động tích cực, phương thức quản lý mới cũng đặt ra các rủi ro cần được nhận diện và xử lý ngay trong quá trình hoàn thiện Luật. "Hậu kiểm chỉ hiệu quả khi có dữ liệu thực, minh bạch và năng lực giám sát đủ mạnh", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Nếu hệ thống chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý chưa hoàn thiện, các tiêu chí đánh giá mức độ rủi ro còn chung chung thì hậu kiểm có thể trở thành hình thức hoặc ngược lại, tạo thêm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp.

Vì vậy, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan chủ trì thẩm tra làm rõ nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu tối thiểu của doanh nghiệp, nhất là thông tin về mã định danh, hành trình bưu gửi và các sự cố phát sinh trong quá trình cung ứng dịch vụ.

Đồng thời, cần quy định những yêu cầu số hóa bắt buộc đối với doanh nghiệp quy mô lớn, có cơ chế hỗ trợ kỹ thuật phù hợp đối với doanh nghiệp nhỏ, bảo đảm vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa không tạo thêm những rào cản mới đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Phân định rõ ranh giới giữa bưu chính, vận tải và logistics, tránh quản lý chồng chéo

Một trong những vấn đề được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt quan tâm là việc xác định rõ phạm vi điều chỉnh và ranh giới pháp lý giữa dịch vụ bưu chính với hoạt động vận tải, kho bãi, logistics.

Theo Chủ tịch Quốc hội, dự thảo đã có bước tiến khi xác định dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động, bao gồm việc chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi và các công đoạn gắn trực tiếp với bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả trong mạng bưu chính; đồng thời phân biệt với các hoạt động vận tải, kho bãi và logistics độc lập. Đây là điểm then chốt nhằm giải quyết những vướng mắc kéo dài nhiều năm trong việc phân định phạm vi quản lý giữa các lĩnh vực.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, cách tiếp cận phải dựa trên bản chất hoạt động, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi của dịch vụ hay hình thức tổ chức kinh doanh. Tuy nhiên, ranh giới giữa các hoạt động này vẫn có thể phát sinh tranh cãi trong thực tiễn.

Chủ tịch Quốc hội dẫn chứng trường hợp doanh nghiệp logistics bên thứ ba, bên thứ tư vừa thực hiện dịch vụ kho bãi, logistics, vừa tổ chức giao hàng; hoặc nền tảng công nghệ chỉ thực hiện điều phối đơn hàng mà không trực tiếp sở hữu, vận hành mạng lưới bưu chính.

Nếu quy định không đủ rõ, doanh nghiệp có thể bị quản lý chồng chéo hoặc xuất hiện những hoạt động chưa được điều chỉnh đầy đủ.

Từ đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị bổ sung các tiêu chí cụ thể, có thể định lượng để phân định phạm vi hoạt động bưu chính, vận tải và logistics; đồng thời làm rõ trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể tham gia chuỗi cung ứng dịch vụ.

Bưu chính không còn là dịch vụ thư tín mà là hạ tầng thiết yếu của kinh tế số

Đánh giá tổng thể dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội cho rằng dự thảo đã cơ bản nắm bắt được xu thế phát triển của thị trường, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số và thương mại điện tử đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh và cung ứng dịch vụ. "Bưu chính không còn chỉ là thư tín mà đã trở thành hạ tầng thiết yếu của kinh tế số, bảo đảm dòng chảy hàng hóa", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Việc chuyển sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu, hậu kiểm và định danh bưu gửi là bước tiến lớn, phù hợp với xu thế phát triển và yêu cầu cải cách quản lý nhà nước.

Chia sẻ từ chuyến thăm chính thức Trung Quốc vừa qua, Chủ tịch Quốc hội cho biết, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang được triển khai rất mạnh mẽ, sâu rộng trong nhiều ngành, lĩnh vực tại Trung Quốc. Qua tham quan, tìm hiểu thực tế tại các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, Chủ tịch Quốc hội nhận thấy công nghệ số và trí tuệ nhân tạo được ứng dụng phổ biến trong hoạt động sản xuất, quản trị, phát triển sản phẩm và cung cấp dịch vụ.

Có những doanh nghiệp sản xuất xe điện mới hình thành khoảng hai năm nhưng đã phát triển nhiều mẫu sản phẩm phục vụ thị trường trong nước. Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo cũng có khả năng cung cấp nhiều giải pháp phục vụ các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế và đời sống xã hội.

Từ thực tiễn đó, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu Việt Nam phải tiếp tục đẩy nhanh chuyển đổi số, phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong các ngành, lĩnh vực, trong đó có bưu chính.

Ghi nhận Bộ Khoa học và Công nghệ đã nghiên cứu, chuẩn bị khá sâu các nội dung về số hóa, ứng dụng công nghệ trong dự thảo Luật, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan chủ trì thẩm tra tiếp tục tập trung hoàn thiện bốn vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất, làm rõ ranh giới pháp lý giữa hoạt động bưu chính với vận tải, logistics và các loại hình dịch vụ có liên quan, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót trong quản lý. Thứ hai, xây dựng hệ thống dữ liệu và cơ chế hậu kiểm thực chất, bảo đảm năng lực kết nối, chia sẻ thông tin, nhận diện và phòng ngừa rủi ro. Thứ ba, bảo đảm cơ chế tài chính công bằng, minh bạch, nhất là đối với dịch vụ bưu chính phổ cập, công ích; tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Thứ tư, cân bằng giữa yêu cầu tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo đảm an ninh, an toàn mạng lưới bưu chính.

Đánh giá cao những ý kiến đóng góp trách nhiệm, sâu sắc, xuất phát từ thực tiễn của các đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan chủ trì thẩm tra tiếp thu đầy đủ, giải trình thấu đáo, tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật với chất lượng cao nhất.

Chủ tịch Quốc hội bày tỏ tin tưởng, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng của các cơ quan và trí tuệ, trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) sẽ được hoàn thiện, bảo đảm đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai, góp phần hoàn thiện thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế số.

Ngăn chặn tội phạm lợi dụng dịch vụ bưu chính để vận chuyển ma túy, hàng cấm

Tham gia góp ý dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), đại biểu Quốc hội Lê Minh Đức (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) tập trung phân tích những bất cập, khoảng trống pháp lý trong quản lý hoạt động bưu chính, nhất là khi thương mại điện tử, chuyển đổi số và các mô hình giao nhận dựa trên nền tảng công nghệ đang phát triển mạnh mẽ.

Đặc biệt quan tâm Điều 19 về vật phẩm, hàng hóa không được gửi qua mạng bưu chính, đại biểu Lê Minh Đức cảnh báo tình trạng các đối tượng tội phạm lợi dụng hoạt động bưu chính, chuyển phát hàng hóa để vận chuyển ma túy, chất cấm và thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.

Theo đại biểu, những sơ hở trong quá trình tiếp nhận, kiểm tra, kiểm soát bưu gửi có thể trở thành điều kiện để tội phạm lợi dụng. Vì vậy, dự thảo Luật phải thiết lập cơ chế quản lý đủ chặt chẽ nhằm phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn vi phạm ngay từ khâu tiếp nhận bưu gửi.

Đại biểu chỉ ra rằng, dự thảo hiện quy định hai nhóm vật phẩm, hàng hóa không được gửi qua mạng bưu chính, gồm hàng hóa bị cấm và hàng hóa không đáp ứng các điều kiện theo pháp luật về xuất khẩu, nhập khẩu cũng như quy định của nước nhận.

Tuy nhiên, nếu chỉ quy định mang tính nguyên tắc mà không có cơ chế hướng dẫn cụ thể sẽ gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp cung ứng dịch vụ bưu chính và các cơ quan kiểm tra, kiểm soát.

Vấn đề đặt ra là căn cứ vào đâu để người gửi và nhân viên bưu chính xác định loại vật phẩm, hàng hóa nào thuộc danh mục cấm, loại nào được phép gửi hoặc phải đáp ứng điều kiện nhất định, trong khi các quy định liên quan hiện nằm rải rác ở nhiều văn bản pháp luật.

Đối với bưu gửi quốc tế, khó khăn càng lớn khi mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ có những quy định riêng về điều kiện nhập khẩu hàng hóa. Không thể yêu cầu nhân viên bưu chính khi tiếp nhận từng bưu gửi phải tự tìm hiểu, đối chiếu với hàng loạt văn bản pháp luật của các nước để xác định hàng hóa có đủ điều kiện hay không.

Từ thực tiễn đó, đại biểu Lê Minh Đức đề nghị bổ sung nhóm vật phẩm, hàng hóa được gửi qua mạng bưu chính có điều kiện, nhất là các điều kiện liên quan đến quản lý nhà nước về an ninh, trật tự và an toàn xã hội.

Đồng thời, cần quy định rõ danh mục hàng hóa bị cấm gửi, hàng hóa được gửi có điều kiện; nghiên cứu giao Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành hoặc chủ trì xây dựng các danh mục theo thẩm quyền, bảo đảm phù hợp với hệ thống pháp luật có liên quan.

Đối với dịch vụ bưu chính quốc tế, đại biểu kiến nghị xây dựng cơ chế cung cấp, hướng dẫn, tra cứu quy định pháp luật của các nước nhận, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng thực hiện.

Theo đại biểu, nếu thiếu quy định cụ thể, nhân viên bưu chính sẽ gặp khó khăn trong việc quyết định tiếp nhận hay từ chối bưu gửi. Ngược lại, nếu việc kiểm soát không chặt chẽ, có thể tạo ra lỗ hổng để các đối tượng lợi dụng vận chuyển ma túy, chất cấm và hàng hóa bất hợp pháp qua mạng bưu chính.