Chuyển đổi số báo chí: Đổi máy thì dễ, đổi mình mới khó

Bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm xác định: Chuyển đổi số phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp. Báo chí số không phải là báo chí cũ đặt lên nền tảng mới, mà là cách tổ chức mới trong bối cảnh mới.

Gần nửa đêm, tòa soạn chỉ còn lác đác vài bóng người. Một biên tập viên đã ngoài năm mươi vẫn ngồi lại, lúng túng tua đi tua lại đoạn clip vừa tự tay dựng. Cả đời quen với con chữ, giờ ông tập căn từng khung hình, lồng từng dòng phụ đề, chỉnh tới chỉnh lui một đoạn nhạc nền mà vẫn thấy nó vụng về. Mấy bạn trẻ cùng phòng chỉ loáng cái đã xong thứ ông vật lộn cả tối. Có lúc ông tự hỏi, thầm thôi, rằng ngần này tuổi đầu rồi còn bày vẽ học lại từ đầu để làm gì.

Câu hỏi ấy, thật ra, đang lặng lẽ vang lên trong rất nhiều tòa soạn. Chuyển đổi số báo chí là một cuộc đổi mới toàn diện, chứ đâu phải chuyện mua thêm máy máy hay mở vài tài khoản mạng xã hội cho có. Phần khó nhất, và cũng dễ bị né tránh nhất, lại nằm ở chỗ khó thấy nhất: đổi cách nghĩ, đổi cách làm, và đổi chính những con người như người biên tập viên đang ngồi lại trong đêm kia.

Công chúng đã sang một bến khác

Lý do để không thể đứng yên nằm ở phía bạn đọc. Công chúng hôm nay đã đổi chỗ ngồi. Một người trẻ buổi sáng thức dậy thường không còn lật trang báo giấy, cũng ít khi gõ địa chỉ một trang tin, mà để mọi thứ trôi qua trên màn hình điện thoại, giữa những đoạn video chỉ dài vài chục giây. Nếu báo chí cứ ở nguyên chỗ cũ, làm theo lối cũ, thì dù nội dung có hay đến mấy cũng dễ thành ngọn đèn thắp giữa một căn phòng chẳng còn ai bước vào.

Đổi, vì thế, phải đổi từ gốc. Là sắp xếp lại cả quy trình làm nghề, để một sự kiện có thể cùng lúc thành bản tin chữ, thành video, thành đồ họa, thành podcast, mỗi dạng hợp với một nhóm người đọc khác nhau. Là coi dữ liệu người dùng như một thứ tài sản thật sự, để hiểu bạn đọc cần gì mà phục vụ cho trúng.

Ở Thời báo VTV, cuộc chuyển mình ấy cũng đang diễn ra mỗi ngày, không ồn ào. Là một tòa soạn sinh ra từ sự hợp nhất, lại làm song ngữ và cùng lúc có mặt trên nhiều nền tảng, Thời báo VTV thấm rất rõ một điều: máy móc chỉ là phần dễ. Phần cốt lõi là mỗi con người trong tòa soạn, từ bạn phóng viên vừa vào nghề cho tới người biên tập đã gắn bó mấy chục năm, đều chịu bước ra khỏi vùng quen thuộc của mình.

Quay lại với người biên tập viên ngồi lại trong đêm. Cái khó của ông, rốt cuộc, chẳng phải mấy phần mềm dựng phim. Khó hơn nhiều là phải thừa nhận rằng những gì mình thành thạo gần như cả đời nay đã không còn đủ, rồi khiêm nhường ngồi học lại như một người mới chập chững vào nghề. Đó là cái khó của lòng tự ái, của thói quen đã thành nếp, của nỗi sợ mơ hồ rằng mình sắp bị bỏ lại. Vượt qua được nó, lắm khi còn gian nan hơn cả việc rót tiền mua về một dàn thiết bị đắt tiền.

Rồi sẽ đến một lúc, khi đoạn clip ông cặm cụi dựng được một bạn đọc ở nơi rất xa xem tới, hiểu được, thấy có ích cho mình, ông sẽ hiểu vì sao mình ngồi lại trong đêm. Chuyển đổi số, nói cho gọn, cũng chỉ là cách để những người làm báo tử tế tiếp tục đến được với bạn đọc, bằng chính con đường mà hôm nay bạn đọc đang đi. Công nghệ rồi sẽ còn thay đổi nhiều lần nữa. Nhưng cái lý do để một người chịu khó học lại từ đầu, gần nửa đêm, thì vẫn vậy thôi: để tiếng nói tử tế của mình không bị bỏ lại phía sau, và để người cần nghe thì vẫn còn nghe được.