Thị trường xây dựng Việt Nam năm 2026 đang chứng kiến sự phân hóa sâu sắc. Giá nguyên vật liệu biến động, chi phí nhân công tăng cao cùng sự thiếu hụt cục bộ nguồn lao động kỹ thuật đang bào mòn biên lợi nhuận của các nhà thầu.Trong bối cảnh các yêu cầu kỹ thuật tại những đại dự án giao thông, công trình ngầm và metro ngày càng khắt khe,chuyển đổi số không còn là khẩu hiệu mang tính trình diễn mà đã trở thành công cụ sống còn giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí thực.
Từ bỏ "báo cáo đẹp" để tìm kiếm giá trị thực chất
Chia sẻ góc nhìn thẳng thắn từ thực tiễn hiện trường, ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả nhấn mạnh: Các nhà thầu hiện nay không thể tiếp tục tư duy cạnh tranh bằng cách hạ giá thiếu cơ sở để giành việc, bởi cách làm này tất yếu dẫn tới chậm tiến độ, phát sinh chi phí và suy giảm chất lượng công trình. Doanh nghiệp buộc phải "Nghĩ khác biệt – Tạo cách biệt" bằng năng suất và hiệu quả quản trị.

Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả chia sẻ tham luận tại sự kiện. Ảnh: Bộ Xây dựng
"Chuyển đổi số không phải để có những báo cáo đẹp, mà phải kiểm soát được chi phí thực, giảm lãng phí, giảm bộ máy trung gian và nâng cao hiệu quả điều hành. Tại dự án mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh – Trung Lương – Mỹ Thuận, chúng tôi đang triển khai nền tảng quản trị xây dựng số dựa trên nguyên tắc một nguồn dữ liệu duy nhất (CDE), tích hợp Mô hình thông tin công trình (BIM – công nghệ số hóa toàn bộ vòng đời công trình dưới dạng mô hình 3D giàu dữ liệu) và công nghệ bản sao số Digital Twin", ông Nguyễn Quang Huy khẳng định.
Theo tính toán chi tiết của doanh nghiệp dự án, việc vận hành nền tảng số xuyên suốt 24 tháng thi công tại công trình này dự kiến giúp cắt giảm tới 122 vị trí nhân sự gián tiếp, giảm 10% thời gian chờ máy móc thiết bị và giảm 60% chi phí in ấn lưu trữ hồ sơ giấy, tạo ra giá trị làm lợi ước tính lên tới 167 tỷ đồng. Đi đôi với số hóa quản trị là việc tự chủ công nghệ thi công: Sáng kiến cải tiến phương pháp đào hầm NATM "hệ Đèo Cả" giúp tăng tốc độ đào lên 4 – 6 m/ngày (so với mức 1 – 3 m/ngày của biện pháp cũ), đưa dự án hầm số 3 cao tốc Quảng Ngãi – Hoài Nhơn về đích trước hạn gần 9 tháng.

Ông Trần Phúc Minh Khôi, Phó Tổng giám đốc Portcoast giới thiệu những giải pháp ứng dụng AI, BIM và GIS trong khảo sát, thiết kế và quản lý công trình. Ảnh: Bộ Xây dựng
Ở khối tư vấn thiết kế, xu hướng làm chủ công nghệ lõi để hạ giá thành cũng được áp dụng. Ông Trần Phúc Minh Khôi, Phó Tổng giám đốc Portcoast cho biết, nếu chỉ sử dụng AI kết nối với các phần mềm thương mại truyền thống, doanh nghiệp sẽ luôn bị lệ thuộc vào các hãng phần mềm nước ngoài với chi phí mua bản quyền định kỳ rất đắt đỏ.
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Portcoast đã tự lập trình và phát triển các công cụ AI Agent nội bộ kết hợp kỹ thuật thiết kế tạo sinh (Generative Design). Từ nguồn dữ liệu số hóa hàng chục dự án cảng biển lớn, AI có thể tự động bóc tách cấu kiện, phân loại đám mây điểm và tạo sinh hàng chục phương án thiết kế kết cấu chỉ trong vài chục phút. Tại siêu cảng Cái Mép Hạ và tuyến metro số 4 TP. Hồ Chí Minh, công cụ AI tự phát triển đã hỗ trợ trực tiếp kỹ sư tính toán các phương án tối ưu mà không phải phụ thuộc vào công cụ ngoại, giúp kiểm soát tuyệt đối dữ liệu đầu vào và kết quả đầu ra.
Bất cập cơ chế "tính đúng, tính đủ" chi phí số hóa
Dù lợi ích của công nghệ là không thể phủ nhận, song tiến trình số hóa trong các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam hiện đang vấp phải những rào cản tài chính và cơ chế thanh quyết toán vô cùng phức tạp.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC) trình bày tham luận tại sự kiện. Ảnh: Bộ Xây dựng
Lên tiếng đại diện cho cộng đồng nhà thầu, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC) chỉ rõ thực tế: Hiện nay hơn 90% doanh nghiệp xây dựng trong nước có quy mô nhỏ và vừa, tiềm lực tài chính mỏng. Việc chuyển đổi số và áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM) chủ yếu mới diễn ra ở một số doanh nghiệp lớn, bằng cách trích từ nguồn lợi nhuận ít ỏi của chính mình.
Ông Nguyễn Quốc Hiệp thẳng thắn phân tích: "Nhiều hồ sơ mời thầu hiện nay bắt buộc nhà thầu phải áp dụng BIM, phải có bản quyền phần mềm ngoại đắt đỏ. Thế nhưng, trong tiên lượng mời thầu và hệ thống định mức, dự toán hiện hành của Nhà nước lại chưa có đầu mục thanh toán hoặc chưa có cơ chế tính đúng, tính đủ cho các khoản chi phí này. Chính điều đó khiến chủ đầu tư có xu hướng cắt giảm chi phí thiết kế BIM, còn nhà thầu thì không đủ nguồn lực để triển khai đồng bộ".
Mặt khác, theo ông Hiệp, việc nghiệm thu và thanh quyết toán hiện nay vẫn chưa công nhận chính thức mô hình hoàn công số (As-built BIM). Khi tiến hành kiểm toán, thanh tra, nhà thầu vẫn bắt buộc phải in ấn hàng nghìn trang bản vẽ giấy hai chiều và ký xác nhận bóc tách khối lượng thủ công, dẫn tới tình trạng "làm hai lần việc", gây tốn kém thời gian và lãng phí nguồn lực. Bên cạnh đó, với tỷ lệ chi phí chung và thu nhập chịu thuế tính trước hiện nay chỉ ở mức 13,5% – 15%, doanh nghiệp gần như không có thặng dư tài chính để tái đầu tư vào công nghệ cao.
Đồng quan điểm về sự đứt gãy dữ liệu, TS. Tạ Ngọc Bình, Trưởng phòng Nghiên cứu Xây dựng số (Viện Kinh tế xây dựng) dẫn chứng từ kết quả rà soát 825 gói thầu áp dụng BIM trên Mạng đấu thầu quốc gia với tổng giá trị hơn 38 nghìn tỷ đồng: Có tới 49,82% số gói thầu chỉ đưa ra tiêu chí chấm điểm năng lực phần mềm chung chung ở Chương III mà thiếu hẳn Yêu cầu thông tin (EIR) chi tiết ở Chương V. Hậu quả là mô hình thiết kế 3D không thể kết nối đồng bộ với tiến độ và dự toán chi phí (thường gọi là mô hình BIM 4D, 5D), dẫn tới việc đứt mạch hoàn toàn khi chuyển giao hồ sơ từ bàn giấy ra ngoài hiện trường.
Kiến nghị những giải pháp tháo gỡ căn cơ
Trước những rào cản nói trên, Chủ tịch VACC Nguyễn Quốc Hiệp kiến nghị Bộ Xây dựng và các bộ, ngành liên quan cần sớm bổ sung các công việc số hóa vào bảng đơn giá, định mức thanh toán của Nhà nước; chính thức công nhận việc bàn giao hồ sơ hoàn công bằng định dạng dữ liệu mở (tệp IFC – chuẩn số hóa dùng chung cho mọi phần mềm xây dựng); đồng thời xem xét nâng tỷ lệ chi phí quản lý chung của nhà thầu lên mức 18% để doanh nghiệp có nguồn lực tái đầu tư vào công nghệ. Đặc biệt, VACC đề xuất mô hình thành lập các "Trung tâm thiết bị thi công chuyên dụng" dùng chung để các nhà thầu có thể chia sẻ thiết bị công nghệ cao đắt tiền (như robot TBM, máy khoan hầm cỡ lớn), giúp giảm gánh nặng vốn đầu tư ban đầu.
Đổi mới công nghệ chỉ thực sự bứt phá khi doanh nghiệp nhìn thấy hiệu quả kinh tế rõ ràng. Tháo gỡ các nút thắt về cơ chế tính giá và tiêu chuẩn nghiệm thu chính là "chìa khóa" then chốt để cộng đồng doanh nghiệp xây dựng tự tin dấn thân vào cuộc cách mạng công nghệ, nâng cao năng lực nội sinh để làm chủ những đại công trình của đất nước.
Bình luận (0)