Cơ hội phát triển hàng không xanh và bài toán chi phí

Trong bối cảnh ngành hàng không toàn cầu đối mặt với yêu cầu gia tăng về giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện nghĩa vụ bù trừ carbon theo Cơ chế CORSIA của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) đã trở thành chìa khóa chiến lược. SAF được sản xuất từ các nguồn nguyên liệu tái tạo như dầu ăn đã qua sử dụng (UCO), phế phụ phẩm nông nghiệp, sinh khối gỗ hoặc rác thải đô thị, có khả năng cắt giảm tới 80% lượng khí thải CO₂ so với nhiên liệu hóa thạch truyền thống. Tuy nhiên, việc đưa SAF từ các chuyến bay thử nghiệm đơn lẻ tiến tới vận hành thương mại đại trà tại Việt Nam vẫn đang đứng trước không ít thách thức về nguồn cung và rào cản chi phí.

Nhìn ra thế giới, cuộc đua xanh hóa ngành hàng không đang diễn ra khẩn trương với nhiều cách tiếp cận chính sách khác nhau. Từ ngày 1/10/2026, Singapore chính thức áp dụng khoản phụ phí mới đối với vé máy bay đặt cho các chuyến khởi hành từ năm 2027, với mức thu từ 1 đến 41,6 SGD/vé (tương đương 20.000 đến 850.000 đồng) tùy hạng ghế và điểm đến, nhằm tạo nguồn quỹ mua SAF. Singapore đặt mục tiêu đưa tỷ lệ SAF lên 1% tổng nhu cầu nhiên liệu và nâng lên 3-5% vào năm 2030. Khác với cơ chế thu phí trực tiếp từ hành khách của Singapore, Liên minh Châu Âu (EU) áp dụng tỷ lệ bắt buộc RefuelEU, còn Mỹ chọn chính sách ưu đãi thuế để kích thích sản xuất.

Dù vậy, khó khăn chung của thị trường toàn cầu là giá SAF hiện vẫn cao gấp 2 đến 5 lần so với nhiên liệu Jet A-1 truyền thống. Theo báo cáo của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) và BloombergNEF, sản lượng SAF toàn cầu năm 2026 dự báo đạt khoảng 2,4 triệu tấn, chỉ đáp ứng vỏn vẹn 0,8% tổng nhu cầu nhiên liệu hàng không. Việc gia tăng chi phí vận hành đã tạo ra dư luận trái chiều từ phía hành khách và các nhà đầu tư quốc tế. Ông Chris Amour, Giám đốc Công ty đầu tư bất động sản Amourici Group (Perth, Úc), chia sẻ góc nhìn người tiêu dùng: "Về cơ bản, chuyện này chẳng khác gì thu tiền hai lần", khi giá vé vốn đã tăng do chi phí nhiên liệu. Dù vậy, lãnh đạo các tập đoàn nhiên liệu xanh toàn cầu như EcoCeres hay Neste đánh giá những chính sách quy định bắt buộc sẽ tạo sự minh bạch và động lực lớn cho thị trường.

Đối với Việt Nam, mức độ sẵn sàng giữa các hãng hàng không nội địa hiện vẫn chưa đồng đều. Dù một số đơn vị đã có kế hoạch cụ thể, nhiều hãng bay vẫn chưa có đủ dữ liệu để đánh giá khả năng triển khai. Tuy nhiên, những bước đi tiên phong đã được ghi nhận. Theo số liệu từ Bộ Xây dựng, lượng SAF được các hãng hàng không tại Việt Nam sử dụng đã tăng từ 37.000 tấn trong năm 2024 lên 72.000 tấn vào năm 2025.

Cụ thể, Vietjet đã tích lũy kinh nghiệm khai thác thực tế khi tiếp nhận 1.200 m³ SAF đầu tiên do Petrolimex Aviation phối trộn và cung ứng tại Việt Nam để tra nạp cho các chuyến bay thương mại. Trong khi đó, Vietnam Airlines đã tiêu thụ 2.200 tấn SAF trong năm 2025, giúp giảm khoảng 5.600 tấn CO₂ phát thải vòng đời. Trước đó, ngày 27/5/2024, Vietnam Airlines đã trở thành hãng hàng không Việt Nam đầu tiên ứng dụng SAF trên chuyến bay thương mại chở khách từ Singapore về Hà Nội.

Đánh giá về định hướng khai thác thực tế, ông Đinh Văn Tuấn – Phó Tổng Giám đốc Vietnam Airlines khẳng định: "Vietnam Airlines tiếp tục đưa các tiêu chí bền vững vào khai thác thực tế, đồng thời tham gia sâu hơn vào các sáng kiến chung của ngành hàng không toàn cầu hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050". Nhằm tháo gỡ khó khăn trong giao nhận nhiên liệu vật lý, các hãng bay cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế Book & Claim, cho phép ghi nhận lợi ích môi trường của SAF độc lập với khâu vận chuyển vật lý, song cần có hệ thống kiểm soát minh bạch để tránh ghi nhận trùng lặp.

Trước những áp lực về chi phí và tính sẵn có của nhiên liệu, Cục Hàng không Việt Nam đang phối hợp với Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng đề xuất lộ trình sử dụng SAF tại Việt Nam. Lộ trình này được nghiên cứu tổng thể dựa trên các cam kết giảm phát thải tại COP26, quy định của cơ chế CORSIA, khả năng tự chủ nguồn cung trong nước và yêu cầu bảo đảm ổn định thị trường. Đồng thời, cơ quan quản lý đang tích cực lấy ý kiến bộ, ngành đối với dự thảo Thông tư quy định về giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường trong hoạt động hàng không dân dụng.

Cục Hàng không Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh, việc xây dựng lộ trình sử dụng SAF phải được phân kỳ hợp lý nhằm bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ môi trường với năng lực tài chính của doanh nghiệp.

Có thể thấy, Việt Nam đã có những nền tảng và kinh nghiệm thử nghiệm ban đầu ở một số khâu. Tuy nhiên, các hoạt động hiện tại vẫn chưa tạo thành chuỗi cung ứng SAF hoàn chỉnh ở quy mô quốc gia. Để SAF thực sự được sử dụng rộng rãi, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, có chính sách hỗ trợ tài chính phù hợp và xây dựng thị trường minh bạch, tạo bệ phóng vững chắc cho mục tiêu phát triển hàng không xanh bền vững.