(Ảnh minh họa: UNICEF)
Cảnh báo được đưa ra trong báo cáo công bố ngày 27/7, trước thềm Hội nghị AIDS Quốc tế lần thứ 26 diễn ra tại thành phố Rio de Janeiro (Brazil) từ ngày 27-31/7.
Theo UNAIDS, thế giới đang đứng trước một nghịch lý khi những tiến bộ y học mang tính đột phá trong phòng ngừa HIV đã xuất hiện, song hàng triệu người có nguy cơ lây nhiễm vẫn chưa thể tiếp cận các loại thuốc này do giá thành cao và nguồn tài chính cho công tác phòng, chống HIV/AIDS ngày càng thu hẹp.
Báo cáo cho biết năm 2025, toàn cầu ghi nhận khoảng 1,2 triệu ca nhiễm HIV mới và 570.000 trường hợp tử vong do các bệnh liên quan đến AIDS. Hiện vẫn còn khoảng 22% số người sống chung với HIV chưa được điều trị, trong khi nguồn tài trợ quốc tế dành cho HIV/AIDS đã giảm 18% trong giai đoạn 2024-2025 - mức giảm mạnh nhất trong gần hai thập kỷ.
UNAIDS nhấn mạnh nếu không có các biện pháp can thiệp khẩn cấp nhằm duy trì nguồn lực tài chính và mở rộng khả năng tiếp cận điều trị dự phòng, thế giới có thể ghi nhận thêm hơn 3 triệu ca nhiễm HIV vào cuối thập niên này.
Theo báo cáo, nhiều quốc gia đã buộc phải cắt giảm các dịch vụ y tế thiết yếu, thu hẹp hoạt động của các tổ chức cộng đồng và giảm quy mô các chương trình dự phòng HIV do thiếu kinh phí. Đây được xem là một trong những thách thức lớn nhất đối với mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS vào năm 2030.
Trong khi đó, y học hiện đại đã đạt được bước tiến quan trọng với sự ra đời của các loại thuốc dự phòng HIV thế hệ mới, tiêu biểu là lenacapavir - thuốc tiêm tác dụng kéo dài chỉ cần sử dụng hai lần mỗi năm và có hiệu quả phòng ngừa lây nhiễm HIV gần như tuyệt đối theo các nghiên cứu lâm sàng mới nhất.
Các chuyên gia đánh giá loại thuốc này có thể tạo ra bước ngoặt trong chiến lược phòng, chống HIV nếu được triển khai rộng rãi. Tuy nhiên, việc phổ cập thuốc vẫn gặp nhiều trở ngại do giá bán cao và những rào cản liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Theo các chuyên gia, các phiên bản thuốc lenacapavir do các hãng sản xuất thuốc generic phát triển có thể chỉ có giá khoảng 40 USD/người/năm. Tuy nhiên, các phiên bản này vẫn chưa được phép lưu hành tại nhiều quốc gia do các quy định về cấp phép và bằng sáng chế.
UNAIDS ước tính khoảng 20 triệu người trên thế giới cần được tiếp cận các biện pháp dự phòng dựa trên thuốc kháng virus (ARV) nếu cộng đồng quốc tế muốn tạo ra tác động đáng kể trong việc giảm số ca nhiễm mới.
Brazil - quốc gia đăng cai Hội nghị AIDS Quốc tế năm nay - được xem là một ví dụ điển hình cho nghịch lý hiện nay. Mặc dù các cơ sở nghiên cứu tại Brazil đã tham gia các thử nghiệm lâm sàng góp phần đưa lenacapavir ra thị trường, nước này lại không nằm trong danh sách các quốc gia được cấp phép sản xuất thuốc generic với giá thành thấp.
Phó Chủ tịch Hiệp hội Liên ngành về AIDS của Brazil (ABIA), ông Variano Terto Jr., cho rằng việc tiếp cận công bằng và phổ cập các loại thuốc mới vẫn còn là mục tiêu xa vời đối với hàng triệu người do giá thuốc quá cao cũng như nhiều quốc gia không được đưa vào các thỏa thuận cấp phép tự nguyện.
Theo một nghiên cứu do ABIA công bố, Brazil có khả năng tự sản xuất lenacapavir với chi phí khoảng 75 USD/người/năm, trong khi giá của thuốc bản quyền hiện vượt 20.000 USD/người/năm, mức được đánh giá là vượt quá khả năng chi trả của hệ thống y tế công.
Giám đốc Điều hành UNAIDS Winnie Byanyima nhấn mạnh rằng thành công của các tiến bộ khoa học không chỉ được đo bằng việc thuốc mới được phát triển mà còn phụ thuộc vào khả năng những người cần điều trị thực sự có thể tiếp cận thuốc với mức giá hợp lý. Theo bà, nếu các thành tựu đổi mới không đến được với những nhóm dân cư dễ bị tổn thương thì lợi ích của khoa học sẽ không được phát huy đầy đủ.
Bên cạnh những rào cản về giá thuốc, UNAIDS cũng bày tỏ quan ngại trước xu hướng sụt giảm mạnh của nguồn tài trợ quốc tế dành cho lĩnh vực y tế. Báo cáo cho biết tổng nguồn hỗ trợ quốc tế cho các chương trình HIV/AIDS đã giảm hơn 1,5 tỷ USD trong giai đoạn 2024-2025. Đồng thời, hỗ trợ phát triển toàn cầu giảm 23% trong năm 2025 - mức giảm lớn nhất từng được ghi nhận - khiến nhiều chương trình y tế, trong đó có phòng, chống HIV/AIDS, chịu ảnh hưởng nặng nề.
Dù số ca nhiễm HIV mới và số ca tử vong liên quan đến AIDS hiện đã giảm xuống mức thấp nhất trong hơn ba thập kỷ, UNAIDS cho rằng những thành quả này vẫn rất mong manh. Trong năm 2025, số ca nhiễm HIV mới đã gia tăng tại ba khu vực và 21 quốc gia, cho thấy nguy cơ dịch bệnh có thể quay trở lại nếu các chương trình dự phòng và điều trị bị gián đoạn.
Trước thực tế đó, UNAIDS kêu gọi xây dựng một mô hình tài chính mới cho công tác phòng, chống HIV/AIDS, giảm sự phụ thuộc vào viện trợ quốc tế và tăng cường năng lực tự chủ của các quốc gia. Theo cơ quan này, các giải pháp như tái cơ cấu nợ công và mở rộng không gian tài khóa có thể giúp các chính phủ tăng đầu tư cho y tế và bảo đảm tính bền vững của các chương trình phòng, chống HIV/AIDS trong dài hạn.
Bình luận (0)