Cuộc chiến sinh tồn của doanh nghiệp 100 tuổi Nhật Bản

"Doanh nghiệp 100 tuổi" Nhật Bản trước tình trạng phá sản gia tăng mạnh

Trên toàn cầu, Nhật Bản từ lâu được biết đến là thủ phủ của các doanh nghiệp với đời sống trường tồn, ưa chuộng việc truyền thụ triết lý kinh doanh bền vững qua nhiều thế hệ.

Theo khảo sát từ hãng nghiên cứu Teikoku Databank, tính đến cuối năm ngoái, Nhật Bản sở hữu hơn 46.000 doanh nghiệp có tuổi đời trên 100 năm - tức chiếm tới hơn 40% số lượng "doanh nghiệp trăm tuổi" của toàn thế giới. Trong đó, hơn 1.800 doanh nghiệp đã hoạt động bền bỉ qua hơn hai thế kỷ và thậm chí nước này thống kê được cả những đơn vị kinh doanh có tuổi đời đến 500 năm.

Thế nhưng, sự bền vững này đang đối mặt với những thách thức chưa từng có, mà minh chứng tiêu biểu là tốc độ phá sản của các doanh nghiệp lâu đời đang tăng chóng mặt những năm gần đây. Sau khi lập đỉnh vào năm 2024 với gần 150 vụ và tiếp tục neo cao trong năm 2025, số vụ phá sản của các doanh nghiệp 100 năm tuổi trở lên dự báo sẽ vượt mốc 160 vụ trong năm nay - con số cao kỷ lục vượt xa cả thời kỳ khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008.

Đáng chú ý, hai lĩnh vực chịu tổn thương nặng nề nhất là bán lẻ truyền thống và sản xuất, chế biến - chiếm tới gần 60% tổng số vụ phá sản; tiếp sau là nhóm ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống.

Cuộc chiến sinh tồn của doanh nghiệp 100 tuổi Nhật Bản

Những doanh nghiệp đã tồn tại hàng trăm năm thường được xem là một phần quan trọng với cộng đồng cư dân ở nhiều địa phương Nhật Bản. Tuy nhiên, khi tình trạng già hóa khiến dân số nhiều khu vực suy giảm, thị trường kinh doanh của các doanh nghiệp này bị thu hẹp, trong khi không có người kế nghiệp và chi phí ngày càng cao. Điều đó khiến nhiều chủ doanh nghiệp chỉ có thể duy trì hoạt động cầm chừng và luôn trong trạng thái sẵn sàng đóng cửa bất cứ lúc nào.

Ông Kumagai là người thừa kế thứ đời 10 của công ty TNHH Rèn sắt Kumagai tỉnh Iwate, có tuổi đời hơn 190 năm, với sản phẩm chính là các dụng cụ đánh bắt cá. Hiện tại nguồn lợi thủy sản suy giảm, ngư dân ngày càng ít, khiến sản phẩm của công ty cũng không bán được nhiều, trong khi lạm phát khiến chi phí tăng cao.

Nhưng thách thức lớn nhất với công ty lâu đời này là không thuê được người làm, cũng không có người kế nghiệp. Thời điểm hiện tại công ty chỉ có 1 người làm chính là ông Kumagai và việc quản lý phải nhờ đến vợ của ông.

Ông Shuhei Kumagai - Người kế thừa đời thứ 10, Công ty sắt Kumagai cho hay: "Tôi vẫn đang đăng tin tuyển dụng nhân sự, nhưng thực tế cũng không mấy người hứng thú với công việc này, nên việc thiếu người làm cũng khó giải quyết. Vì vậy tôi đã chuyển hướng nhờ công ty của người bạn hỗ trợ gia công một phần. Chẳng hạn như với các loại dao, tôi nhờ họ làm công đoạn sơ chế ban đầu".

Những xưởng nghề đang đứng trước nguy cơ mai một do thiếu nhân lực hoặc là già hóa dân số tại địa phương. Do vậy cần phát triển thì những xưởng nghề này tìm hướng đi mới như phát triển các sản phẩm mới, tìm cách bán ra nước ngoài.

Những mô hình gia đình như Kumagai duy trì sự thịnh vượng nhờ uy tín dài hạn và gắn bó với cộng đồng địa phương. Lịch sử lâu đời và nhiều năm tích lũy vốn cũng giúp các doanh nghiệp này có bảng cân đối kế toán lành mạnh và biên lợi nhuận ổn định.

Nhưng khi thị trường địa phương suy giảm do dân số, cùng với áp lực lạm phát khiến công ty không thể duy trì lợi nhuận trong dài hạn và dần suy yếu.

Ông Hisamoto Kizo - Thị trưởng TP. Kobe, tỉnh Hyogo cho hay: "Trong năm 2024, thành phố chúng tôi ghi nhận 18.000 người qua đời, nhưng chỉ có 8.000 trẻ em được sinh ra. Dân số giảm là điều tất yếu. Chúng tôi phải chấp nhận thực tế này như một điều không thể tránh khỏi. Hiện tại, sẽ không có sự mở rộng nào nữa".

Nhiều doanh nghiệp tồn tại hơn 100 năm là do nắm giữ những bí quyết gia truyền hoặc các công nghệ độc đáo. Tìm người kế nhiệm là nút thắt lớn với doanh nghiệp địa phương. Việc phá sản những doanh nghiệp này cũng đồng nghĩa với những bí quyết hoặc công nghệ này bị mất đi.

Môi trường vĩ mô gây sức ép với doanh nghiệp lâu năm

Không chỉ đau đầu với bài toán kế thừa, doanh nghiệp lâu năm cũng đang phải đương đầu với áp lực kinh doanh gia tăng từ các "biến số" vĩ mô, tương tự như doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) khác.

Năm ngoái, tổng số vụ phá sản doanh nghiệp tại Nhật Bản đã vượt mốc 10.000 vụ lần đầu tiên sau 12 năm, mà phần lớn rơi vào các doanh nghiệp SME.

Xung đột Trung Đông cùng với đồng yen yếu đã đẩy giá nguyên vật liệu và năng lượng tăng cao thời gian gần đây. Trong khi đó, chi phí vay vốn cũng gia tăng sau Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) bắt đầu tăng lãi suất trở lại; cùng với việc đến hạn các khoản vay hỗ trợ thời đại dịch.

Đặc biệt, sự bấp bênh do biến động thương mại toàn cầu và rào cản thuế quan cũng đẩy nhiều doanh nghiệp lâu năm vào tình thế bị động, nhất là những mắt xích phụ trợ trong chuỗi cung ứng - chẳng hạn như đơn vị gia công linh kiện cho các hãng ô tô lớn, khi mặt hàng này bắt đầu chịu mức thuế quan mới từ Mỹ kể từ năm ngoái.

Ông Yuji Yamaguchi - Chủ tịch Công ty Nội thất ô tô Nanjo (110 năm) cho hay: "Điều mà chúng tôi quan tâm là làm sao để duy trì lợi nhuận khi sản lượng bị sụt giảm. Các hãng như Mazda vẫn sẽ cố gắng đảm bảo đơn hàng, nhưng với thuế quan, sản lượng đi xuống chỉ là việc sớm hay muộn".

Nhật Bản nỗ lực duy trì doanh nghiệp lâu năm

Có thể nói các doanh nghiệp lâu năm đang chịu "thách thức kép" từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Để tránh những đứt gãy về kinh tế cũng như xã hội từ sự đi xuống của những tên tuổi này, đặc biệt là tại các khu vực ngoài đô thị lớn, giới chức Nhật Bản đang đẩy mạnh những biện pháp hỗ trợ nhằm tháo bớt gánh nặng chi phí cũng như tạo thuận lợi cho quá trình chuyển giao và kế thừa những doanh nghiệp này.

Tại Nhật Bản, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp cùng Cơ quan Quản lý Doanh nghiệp nhỏ và vừa đang là các cơ quan chủ trì việc hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong đó bao gồm cả các doanh nghiệp lâu năm.

Đối với chuỗi sản xuất, nước này đang tăng cường các biện pháp khuyến khích đối tác doanh nghiệp lớn chia sẻ gánh nặng chi phí với nhà thầu nhỏ và kiểm soát tình trạng ép giá. Một số gói tài trợ về chuyển đổi số, mở rộng thị trường ra nước ngoài cũng được triển khai để hỗ trợ các xưởng truyền thống mở rộng đầu ra và thích ứng với thị trường.

Với "căn bệnh nan y" thiếu thế hệ kế nghiệp, giới chức Nhật Bản đã thành lập các trung tâm hỗ trợ kế thừa kinh doanh tại 47 tỉnh thành, tư vấn cho chủ doanh nghiệp về quy trình thủ tục và kết nối với người mua tiềm năng để chuyển giao. Cùng với đó là chính sách miễn thuế kế thừa và cải cách thủ tục mua bán sáp nhập cho doanh nghiệp nhỏ.

Đặc biệt, mô hình quỹ tìm kiếm người kế nghiệp, hay Search Fund đang nổi lên như biện pháp nhiều triển vọng. Với sự bảo trợ từ nhiều định chế lớn như Tập đoàn tài chính Nomura hay các ngân hàng địa phương, mô hình này tại Nhật Bản hướng tới tuyển chọn các nhà quản lý trẻ có năng lực, hoặc bản thân nhân lực tại chỗ để tiếp quản doanh nghiệp - vừa tái thiết các cơ nghiệp lâu đời với tư duy hiện đại, vừa bảo toàn bí quyết sản xuất và việc làm tại địa phương.

Vẫn còn quá sớm để có thể nói các nỗ lực của giới chức Nhật Bản có thể đảo ngược xu hướng phá sản hiện nay của những doanh nghiệp lâu năm. Nhưng một số kết quả bước đầu đã được ghi nhận, như trong năm tài khóa trước, khoảng hơn 2.200 thương vụ chuyển giao doanh nghiệp nhỏ và vừa SME cho bên thứ 3 đã được thực hiện thông qua các chính sách hỗ trợ kế thừa doanh nghiệp nêu trên.

Những kết quả này đang tái khẳng định rằng, các doanh nghiệp lâu năm vẫn đủ khả năng duy trì chỗ đứng trong giai đoạn mới bằng những chính sách thích hợp.