Cuộc đua tìm kiếm "siêu cây" chống đảo nhiệt đô thị

Mùa hè năm nay, khi các thành phố trên thế giới liên tiếp phá kỷ lục về nhiệt độ, cuộc chiến chống nắng nóng không còn chỉ diễn ra trong các phòng thí nghiệm hay trên các diễn đàn về biến đổi khí hậu. Ở nhiều nơi trên thế giới, các nhà khoa học, kiến trúc sư cảnh quan và chính quyền đô thị đang cùng đi tìm một "vũ khí" đặc biệt: những loài cây có khả năng làm mát thành phố hiệu quả nhất.

Không phải cây nào cũng có tác dụng làm mát giống nhau

Có một quan niệm khá phổ biến: chỉ cần trồng thật nhiều cây thì thành phố sẽ mát hơn. Nhưng thực tế phức tạp hơn rất nhiều. Một hàng cây cao nhưng tán nhỏ có thể chỉ tạo bóng mát trong vài giờ mỗi ngày. Một số loài cây sinh trưởng nhanh nhưng tuổi thọ ngắn, dễ gãy đổ khi bão lớn. Có loài chịu hạn rất tốt nhưng khả năng giảm nhiệt độ bề mặt lại không đáng kể. Trong khi đó, có những loài vừa tạo tán rộng, vừa có khả năng thoát hơi nước mạnh và hấp thụ nhiều carbon, lại có thể sống hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.

Chính vì vậy, nhiều thành phố trên thế giới không còn đặt câu hỏi "Trồng bao nhiêu cây?" mà chuyển sang "Trồng cây gì?". Các nhà khoa học gọi đây là quá trình lựa chọn những "climate-ready trees" - những loài cây đủ sức thích nghi với khí hậu tương lai. Báo chí đôi khi gọi chúng bằng một cái tên dễ nhớ hơn: "siêu cây".

Mỗi thành phố đều đi tìm "siêu cây"

Không có một loài cây nào có thể giải quyết mọi vấn đề của đô thị. Điều các nhà quy hoạch hướng đến không phải là tìm ra "cây mạnh nhất", mà là lựa chọn đúng loài cây cho đúng điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và không gian sống.

Tại nhiều thành phố trên thế giới, việc lựa chọn cây xanh giờ đây không còn dựa chủ yếu vào yếu tố cảnh quan mà ngày càng dựa trên các tiêu chí khoa học. Một cây được xem là phù hợp cần hội tụ nhiều đặc điểm: tán rộng để tạo bóng mát, khả năng chịu hạn và chịu nắng tốt, hấp thụ nhiều khí CO₂, phát thải ít hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) - nguyên nhân góp phần hình thành ô nhiễm ozone tầng mặt đất, đồng thời có bộ rễ không phá vỡ vỉa hè hay hệ thống hạ tầng kỹ thuật.

Ít ai biết rằng thành phố Melbourne (Australia) từng mất hàng nghìn cây xanh sau những đợt hạn hán và nắng nóng kéo dài. Điều đó khiến chính quyền thành phố thay đổi hoàn toàn cách quy hoạch. Người ta xây dựng chiến lược phủ xanh đô thị bằng nhiều loài cây khác nhau thay vì phụ thuộc vào một vài giống phổ biến. Mục tiêu không đơn thuần là tăng diện tích bóng mát, mà còn xây dựng hệ sinh thái đa dạng để nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và hạn chế nguy cơ sâu bệnh bùng phát trên diện rộng.

Thay vì chỉ trồng lại những loài quen thuộc, Melbourne xây dựng chương trình Urban Forest Strategy, trong đó mỗi loài cây đều được đánh giá về khả năng chịu hạn, chịu nhiệt, tuổi thọ, khả năng tạo bóng mát và mức độ thích nghi với khí hậu trong nhiều thập niên tới. Mục tiêu không đơn thuần là phủ xanh thành phố mà còn tạo ra một "lá chắn sinh học" đủ sức bảo vệ người dân trước những mùa hè ngày càng khắc nghiệt.

Nếu Melbourne chọn cây phù hợp với khí hậu tương lai, thì Singapore lại đưa thiên nhiên trở thành một phần của kiến trúc đô thị. Đảo quốc này từ lâu theo đuổi mô hình "City in Nature", nơi cây xanh không chỉ hiện diện trong công viên mà còn phủ lên mái nhà, ban công, mặt đứng các tòa nhà và dọc những tuyến giao thông.

Ở Singapore, nhiều công trình được thiết kế để cây leo phát triển ngay từ khi xây dựng. Những "bức tường xanh", mái nhà xanh và hành lang phủ thực vật giúp giảm lượng nhiệt hấp thụ vào bê tông, đồng thời hạ nhiệt môi trường xung quanh thông qua quá trình thoát hơi nước tự nhiên.

Nhờ đó, nhiệt độ tại nhiều khu vực giảm vài độ C so với những nơi thiếu cây xanh, đồng thời người dân cũng có nhiều không gian đi bộ dễ chịu hơn trong những ngày nắng nóng.

Tại nhiều thành phố ở Mỹ, chương trình "urban forestry" (lâm nghiệp đô thị) đang được triển khai với mục tiêu ưu tiên trồng cây tại các khu dân cư chịu tác động mạnh của hiệu ứng đảo nhiệt. Những nơi có độ che phủ cây xanh thấp nhất sẽ được ưu tiên phủ xanh trước, bởi đây cũng thường là nơi người dân dễ chịu tác động của nắng nóng cực đoan nhất.

Ở London, loài cây được xem là biểu tượng của đô thị là London plane. Loài cây này có tuổi thọ hàng trăm năm, tán rộng, chịu ô nhiễm rất tốt và đặc biệt phù hợp với môi trường nhiều khói bụi. Một đặc điểm thú vị là lớp vỏ bong theo từng mảng, giúp loại bỏ phần bụi bẩn và tác nhân gây bệnh bám trên thân cây. Nhờ khả năng thích nghi đặc biệt ấy, London plane vẫn là một trong những lựa chọn hàng đầu cho hệ thống cây đường phố của thủ đô nước Anh sau hơn một thế kỷ.

Nhiều thành phố trên thế giới hiện không còn quy hoạch cây xanh chỉ bằng kinh nghiệm mà dựa vào dữ liệu. Ảnh vệ tinh cho biết nơi nào đang nóng nhất. Cảm biến nhiệt xác định từng điểm nóng trong thành phố. Máy bay không người lái theo dõi sức khỏe của từng hàng cây.

Trong khi đó, trí tuệ nhân tạo có thể mô phỏng hàng nghìn kịch bản khác nhau: nếu tăng độ che phủ cây xanh thêm 10% thì nhiệt độ khu phố sẽ giảm bao nhiêu; nếu thay một loài cây bằng loài khác, nhiệt độ bề mặt có giảm hay không; hay nơi nào nên ưu tiên trồng cây để giảm nguy cơ sốc nhiệt cho người dân.

Những "chiếc ô xanh" của Việt Nam

Ở Việt Nam, nhiều loài cây đã gắn bó với ký ức đô thị từ hàng chục, thậm chí hàng trăm năm nay. Hà Nội có xà cừ, sấu, sao đen, bằng lăng, muồng hoàng yến, giáng hương... TP Hồ Chí Minh có dầu rái, sao đen, me, lim xẹt. Không chỉ tạo nên bản sắc cảnh quan, những hàng cây ấy còn góp phần điều hòa vi khí hậu, giảm bức xạ nhiệt và mang lại bóng mát cho hàng triệu người mỗi ngày.

Đặc biệt, những cây có tán lớn như sấu, sao đen hay dầu rái có khả năng che phủ rất rộng, giúp giảm nhiệt độ bề mặt đường phố, hạn chế hiện tượng bê tông hấp thụ nhiệt. Trong những ngày hè nắng gắt, chỉ cần bước từ lòng đường không có cây sang một đoạn phố rợp bóng, nhiều người có thể cảm nhận rõ sự khác biệt về nhiệt độ mà không cần đến thiết bị đo đạc.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cho rằng biến đổi khí hậu đang đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quy hoạch cây xanh đô thị. Những đợt nắng nóng kéo dài, mưa cực đoan và bão mạnh khiến việc lựa chọn giống cây cần được tính toán kỹ hơn, ưu tiên các loài khỏe, chịu hạn tốt, ít gãy đổ, thích nghi với điều kiện thời tiết ngày càng khắc nghiệt.

Quan trọng hơn, xu hướng hiện nay không chỉ tập trung phát triển các công viên lớn mà còn đưa cây xanh len sâu vào từng tuyến phố, trường học, bệnh viện, khu dân cư và cả những khoảng sân nhỏ giữa các khối nhà. Mỗi khoảng xanh, dù không lớn, đều góp phần tạo nên mạng lưới "ô xanh" giúp thành phố hạ nhiệt.

Ngày nay, cây xanh không còn đơn thuần là yếu tố làm đẹp cảnh quan. Ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy việc sống gần không gian xanh giúp giảm căng thẳng, cải thiện sức khỏe tinh thần, khuyến khích vận động thể lực và giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính. Với trẻ em, cây xanh tạo ra không gian vui chơi an toàn hơn; với người cao tuổi, đó là nơi đi bộ, nghỉ ngơi và kết nối cộng đồng; còn với tất cả mọi người, một con phố có bóng cây luôn dễ chịu hơn nhiều so với những dãy bê tông phơi mình dưới nắng nóng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn và gay gắt hơn, cây xanh đang được nhìn nhận như một phần của hạ tầng y tế dự phòng. Một tán cây không thể thay thế điều hòa nhiệt độ, nhưng có thể làm giảm nhiệt cho cả một góc phố. Một hàng cây không chữa được bệnh, nhưng có thể giúp giảm nguy cơ sốc nhiệt, cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng mỗi ngày.

Có lẽ vì thế mà cuộc đua tìm kiếm những "siêu cây" không đơn thuần là cuộc tìm kiếm một loài thực vật ưu việt. Đó là hành trình để các thành phố học cách chung sống với khí hậu đang thay đổi, bằng những giải pháp bền vững và gần gũi nhất. Bởi đôi khi, "công nghệ" giúp đô thị chống nóng hiệu quả nhất lại chính là một tán cây xanh được trồng đúng nơi, chăm sóc đúng cách và gìn giữ đủ lâu để lớn lên cùng thành phố.

Điều đáng quý nhất là nhiều "siêu cây" mà thế giới đang tìm kiếm không hề xa lạ với Việt Nam. Chúng đã đứng đó hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, âm thầm che mát những con phố và chứng kiến bao đổi thay của đô thị. Điều cần làm hôm nay là hiểu rõ giá trị của từng loài, lựa chọn đúng cây cho từng không gian và gìn giữ những tán xanh đã trở thành một phần bản sắc của mỗi thành phố.