Đánh thuế đồ uống có đường: Hiệu quả đến đâu?

Đức dự kiến áp thuế đồ uống có đường

Tại Đức, kế hoạch áp thuế đối với đồ uống có đường từ tháng 7 năm sau đang làm dấy lên những tranh luận trái chiều. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêu thụ quá nhiều đường làm gia tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường và các bệnh không lây nhiễm. Những hệ lụy này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn tạo ra gánh nặng kinh tế đáng kể.

Riêng tại Đức, chi phí y tế liên quan đến đồ uống có đường được ước tính vượt 2 tỷ euro mỗi năm. Đó cũng là lý do Chính phủ muốn sử dụng công cụ thuế để hạn chế tiêu thụ đường. Tuy nhiên, làm thế nào để chính sách thuế phát huy hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời hài hòa lợi ích của người tiêu dùng và doanh nghiệp?

Hàng tỷ lít nước giải khát được đóng chai mỗi năm tại các nhà máy ở Đức. Cola, nước chanh, trà đóng chai - đường là thành phần quen thuộc, tạo nên vị ngọt và kết cấu đặc trưng của sản phẩm.

Nhưng theo giới y tế, tiêu thụ quá nhiều đường làm gia tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường và các bệnh không lây nhiễm.

Bà Christiane Seidel - Chuyên gia dinh dưỡng, Liên đoàn Các tổ chức người tiêu dùng Đức nói: "Thuế đường có thể góp phần giảm các bệnh liên quan đến chế độ ăn uống như béo phì, tiểu đường tuýp 2, đồng thời giúp tiết kiệm hàng tỷ euro chi phí y tế và chi phí xã hội".

Theo đề xuất, đồ uống chứa từ 5 đến dưới 8 gram đường trong 100 ml sẽ chịu thuế 26 cent mỗi lít. Từ 8 gram trở lên, mức thuế là 32 cent.

Chính phủ Đức cho rằng chính sách sẽ khuyến khích nhà sản xuất giảm đường, qua đó hạn chế chi phí điều trị bệnh tật và góp phần ổn định hệ thống bảo hiểm y tế.

Tuy nhiên, thay đổi công thức không đơn giản. Đường không chỉ tạo vị ngọt mà còn ảnh hưởng đến cảm nhận hương vị. Các doanh nghiệp lo ngại phải đầu tư thêm cho sản xuất, trong khi chi phí thuế có thể được chuyển sang giá bán.

Ông Christopher Sistermanns - Giám đốc Thương mại chi nhánh tại Đức, Tập đoàn Đồ uống Refresco cho hay: "Thủ tục sẽ nhiều hơn, quy trình trở nên phức tạp hơn. Trong lúc giá cả đã tăng cao, câu hỏi là chúng ta còn muốn cộng thêm bao nhiêu chi phí vào một sản phẩm nữa?".

Bất đồng vẫn chưa khép lại. Quốc hội Đức dự kiến tổ chức phiên điều trần công khai vào ngày 9/11, trước khi hoàn tất quá trình xem xét chính sách.

Thuế đường làm nước ngọt... bớt ngọt

Đánh thuế nước ngọt liệu có thực sự khiến người dân tiêu thụ ít đường hơn? Chính phủ Anh đã thực hiện chính sách thuế này từ năm 2018. Kinh nghiệm từ nước Anh cho thấy, tác động đáng chú ý không chỉ đến từ việc người tiêu dùng thay đổi thói quen, mà còn từ chính các nhà sản xuất.

Năm 2016, Anh công bố chính sách thuế đối với nước giải khát có đường, chính thức áp dụng từ năm 2018. Đồ uống càng nhiều đường, mức thuế càng cao. Sản phẩm dưới ngưỡng chịu thuế có thể tránh được khoản phí này.

Thay vì chỉ tăng giá bán, nhiều doanh nghiệp lựa chọn giảm đường trong công thức, đưa sản phẩm xuống bậc thuế thấp hơn, thậm chí không còn phải chịu thuế. Như vậy, thuế tạo ra động lực thay đổi sản phẩm ngay từ nhà máy.

Theo số liệu Chính phủ Anh, từ năm 2015 đến 2024, hàm lượng đường bình quân tính theo lượng bán ra của nhóm đồ uống thuộc phạm vi thuế giảm 47,4%. Tổng lượng đường bán ra từ nhóm sản phẩm này giảm gần 40%.

Đáng chú ý, trong cùng giai đoạn, tổng thể tích đồ uống thuộc phạm vi theo dõi lại tăng 13,5%. Nghĩa là lượng đồ uống bán ra nhiều hơn, nhưng lượng đường đi kèm ít hơn. Một sự thay đổi trong cơ cấu sản phẩm, thay vì sự sụt giảm của toàn bộ thị trường.

Tuy nhiên, giảm đường trong nước giải khát chưa đồng nghĩa với mức giảm tương ứng của bệnh béo phì hay chi phí y tế. Người tiêu dùng còn hấp thụ đường từ nhiều nguồn khác. Hiệu quả dài hạn đối với sức khỏe cộng đồng vẫn cần được đánh giá riêng.

Chính sách thuế đường và bài toán hài hòa lợi ích

Kinh nghiệm từ Anh cho thấy thuế có thể thúc đẩy ngành đồ uống giảm đường trong sản phẩm. Tuy nhiên, hiệu quả sức khỏe không phải yếu tố duy nhất cần cân nhắc.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ít nhất 116 quốc gia đã áp thuế tiêu thụ đặc biệt với một hoặc nhiều loại đồ uống có đường. Các ý kiến trái chiều thì cho rằng ngoài việc dùng giá cả để tác động đến lựa chọn tiêu dùng cá nhân, chính phủ cũng có thể tập trung vào giáo dục dinh dưỡng và các biện pháp tự nguyện

Cuối tháng 10, hơn 40 hiệp hội ngành thực phẩm Đức đã cảnh báo giá bán tăng, chi phí hành chính phát sinh và sức cạnh tranh doanh nghiệp suy giảm. Công đoàn ngành thực phẩm và dịch vụ ăn uống Đức cũng lo ngại tác động tới việc làm. Trong khi đó, nếu thuế được chuyển sang giá bán, người tiêu dùng sẽ phải gánh ít nhất một phần chi phí.

Phạm vi đánh thuế cũng là một yếu tố đáng chú ý. Tại Anh, nước trái cây nguyên chất không thêm đường và một số loại đồ uống từ sữa được miễn thuế, dù vẫn có thể chứa lượng đường đáng kể. Điều này đặt ra câu hỏi về sự nhất quán của chính sách: Nên đánh thuế theo lượng đường, loại sản phẩm, hay mức độ rủi ro sức khỏe?

Thuế đường không chỉ là câu chuyện về nguồn thu ngân sách, mà còn là một công cụ khuyến khích doanh nghiệp cải tiến sản phẩm và người tiêu dùng điều chỉnh thói quen. Bởi một chính sách thuế hiệu quả không chỉ cần đạt được các mục tiêu trước mắt, mà còn phải tạo ra những chuyển biến bền vững trong dài hạn.