Dấu ấn Cuba trong văn hóa Việt

Trong không gian kiến trúc trang trọng của Nhà hát Hồ Gươm (Hà Nội), dấu ấn Cuba hiện diện một cách sinh động qua những màn trình diễn nghệ thuật giàu cảm xúc. Những bước múa, giai điệu và ký ức lịch sử được tái hiện không chỉ như một chương trình biểu diễn, mà còn như một hành trình ngược dòng thời gian, gợi nhắc mối quan hệ hữu nghị đặc biệt giữa hai dân tộc Việt Nam - Cuba.

Vào năm 1964, đoàn nghệ thuật của Nhà hát ballet Quốc gia Cuba do nữ nghệ sĩ nổi tiếng Alicia Alonso dẫn đầu đã lần đầu tiên đến Việt Nam. Chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, nhưng đã để lại dấu ấn sâu đậm khi đoàn vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp đón tiếp tại Hà Nội. Đó không chỉ là cuộc gặp gỡ ngoại giao văn hóa, mà còn là biểu tượng của sự sẻ chia và đồng cảm giữa hai dân tộc cùng chung khát vọng độc lập, tự do.

Hồi tưởng về khoảnh khắc ấy, nghệ sĩ Aurora Bosch được mệnh danh là "viên ngọc quý của ballet Cuba" kể lại rằng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hỏi thăm đoàn bằng những câu chuyện rất đời thường: từ sức khỏe của các nghệ sĩ đến cảm nhận của họ trước sự nồng nhiệt của khán giả Việt Nam. Trong buổi gặp, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Alicia Alonso và các vũ công trẻ cùng đứng trên bậc thềm chụp ảnh đã trở thành ký ức không thể phai mờ. Vở ballet Thức tỉnh, với hình tượng tự do thể hiện qua trang phục màu trắng khi ấy đã để lại dư âm đặc biệt trong lòng người xem.

Năm 1978, Nhà hát Ballet Quốc gia Cuba trở lại Việt Nam và biểu diễn tại TP Hồ Chí Minh trước sự theo dõi của khoảng 17.000 khán giả. Chuyến lưu diễn này được xem là cột mốc quan trọng, khi đoàn được trao tặng Huân chương Hữu nghị Việt Nam - Cuba, như sự tiếp nối giấc mơ chung của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Alicia Alonso về một nhịp cầu văn hóa bền vững giữa hai quốc gia.

Buổi biểu diễn lịch sử ấy đã được nhà báo, nhà phê bình người Nga Svetlana Chaplina ghi lại bằng những dòng cảm xúc chân thực. Khi ấy, bà đang sinh sống và làm việc tại Việt Nam. Theo bà, dù người Việt vốn kín đáo trong việc thể hiện cảm xúc, nhưng những tràng pháo tay không dứt, sân khấu ngập tràn hoa và bầu không khí lễ hội đã cho thấy tình cảm đặc biệt mà khán giả dành cho các nghệ sĩ Cuba.

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực biểu diễn, mối quan hệ Việt Nam - Cuba còn được bồi đắp từ nền tảng lịch sử lâu dài. Ngay từ cuối thế kỷ XIX, khi cả hai dân tộc còn chịu ách thống trị của chủ nghĩa thực dân, anh hùng dân tộc Cuba José Martí đã dành sự quan tâm đặc biệt tới Việt Nam. Hơn sáu thập niên sau, các hoạt động giao lưu văn hóa, cùng sự ủng hộ chính trị và truyền thông giữa hai quốc gia, tiếp tục vượt qua giới hạn của thời gian và không gian.

Tại Hà Nội, Vườn hoa Tao Đàn là nơi đặt bức tượng bán thân duy nhất tại Việt Nam của José Martí. Trước bức tượng này, PGS.TS Nguyễn Viết Thảo, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Hữu nghị Việt Nam - Cuba, chia sẻ rằng ông đã dành nhiều năm nghiên cứu và viết về Cuba. Cuốn sách của ông về con đường độc lập dân tộc và mô hình kinh tế – xã hội Cuba được xuất bản bằng tiếng Việt, với mong muốn một ngày có thể đến tay bạn đọc Cuba bằng tiếng Tây Ban Nha.

Theo PGS.TS Nguyễn Viết Thảo, các hoạt động của Hội Hữu nghị Việt Nam – Cuba luôn hướng tới thế hệ trẻ, nhằm gìn giữ và tiếp nối di sản tình anh em giữa hai dân tộc. Việc khuyến khích thanh niên, nghệ sĩ tham gia các chương trình giao lưu nhân dân được xem là cách "gieo hạt giống" cho những thế hệ bạn bè mới trong tương lai. Ông khẳng định, trong số hàng trăm mối quan hệ ngoại giao của Việt Nam trên thế giới, quan hệ với Cuba mang tính chất đặc biệt và hiếm có.

Tình cảm ấy còn được thể hiện sinh động qua các hoạt động văn hóa quần chúng. Năm 2014, đoàn kịch thiếu nhi La Colmenita của Cuba đã đến Việt Nam tham dự Festival Huế, mang theo không khí sôi động và sắc màu tuổi thơ. Mười một năm sau, những "chú ong nhỏ" của La Colmenita tiếp tục trở lại Hà Nội, tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa các em nhỏ hai nước.

Trong lĩnh vực xuất bản, Việt Nam từng là Quốc gia Khách mời Danh dự tại Hội chợ Sách Quốc tế Havana năm 2000. Nhiều năm sau, tại pháo đài San Carlos de la Cabaña, hàng trăm đầu sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh và Việt Nam đã được giới thiệu tới bạn đọc Cuba. Những hoạt động này cho thấy tình hữu nghị Việt Nam – Cuba được nuôi dưỡng không chỉ bằng chính trị và ngoại giao, mà còn bằng văn hóa và tri thức.

Trên bình diện quốc tế, Việt Nam và Cuba luôn thể hiện sự ủng hộ lẫn nhau. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang nhấn mạnh, Việt Nam thấu hiểu sâu sắc những khó khăn mà các biện pháp cấm vận gây ra, bởi chính Việt Nam từng trải qua hoàn cảnh tương tự. Vì vậy, Việt Nam kiên định phản đối mọi hình thức áp đặt đơn phương đối với các quốc gia có chủ quyền.

Tinh thần đoàn kết ấy còn được thể hiện qua những hỗ trợ thiết thực. Theo Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, chiến dịch quyên góp ủng hộ Cuba trong giai đoạn khó khăn kinh tế đã huy động hơn 23 triệu USD chỉ trong hơn hai tháng, từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2025. Những đóng góp, từ các tổ chức đến từng cá nhân, đã trở thành minh chứng sinh động cho tình cảm giữa nhân dân hai nước.

Như lời của lãnh tụ Cuba Fidel Castro từng khẳng định, chiến thắng của Việt Nam không chỉ là chiến thắng của riêng một dân tộc, mà còn là nguồn cảm hứng cho những người yêu chuộng hòa bình và công bằng trên thế giới. Tập 3 khép lại bằng những câu chuyện, ký ức và hình ảnh đan xen giữa nghệ thuật, văn hóa và ngoại giao, cho thấy quan hệ Việt Nam - Cuba không chỉ là lịch sử đã qua, mà là mối liên kết sống động, tiếp tục được bồi đắp trong hiện tại và tương lai.