Đề xuất cơ chế tài trợ dài hạn để thu hút nhà khoa học giỏi

Bộ GDĐT đang xây dựng cơ chế phối hợp và tài trợ cạnh tranh nhằm thu hút, trọng dụng nhân tài trong giáo dục đại học, trong đó chú trọng đầu tư dài hạn cho các nhóm nghiên cứu mạnh.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) vừa tổ chức tọa đàm tham vấn chính sách về cơ chế phối hợp và tài trợ cạnh tranh để thu hút, trọng dụng nhân tài trong giáo dục đại học. Thứ trưởng Lê Quân chủ trì tọa đàm.

Tọa đàm nhằm lấy ý kiến phục vụ xây dựng dự thảo Nghị định của Chính phủ về nội dung này, với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, cơ sở giáo dục đại học, chuyên gia và nhà khoa học.

Giao nhiệm vụ đủ sức hấp dẫn, đầu tư dài hạn

Phát biểu tại tọa đàm, Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh con người, đặc biệt là đội ngũ nhà khoa học, giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của giáo dục đại học. Theo Thứ trưởng, kinh nghiệm từ các cơ sở giáo dục đại học thành công cho thấy chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài là một yếu tố quan trọng.

Bên cạnh chế độ thu nhập, cần tạo môi trường và cơ hội để nhà khoa học phát huy năng lực. Họ cần được giao những nhiệm vụ khó, có sức hấp dẫn, khơi gợi đam mê nghiên cứu, thay vì chỉ được thu hút về trường bằng chức danh và đãi ngộ nhưng không có điều kiện thực hiện các công việc chuyên môn tương xứng.

Thứ trưởng cho rằng chính sách cần phân loại theo từng nhóm đối tượng. Với nhà khoa học trẻ, cần có lộ trình đào tạo trong và ngoài nước, giao nhiệm vụ để tích lũy kinh nghiệm và từng bước chủ động tìm kiếm nguồn lực nghiên cứu. Đối với học sinh, sinh viên đạt thành tích cao tại các kỳ thi học thuật quốc tế, cần sớm tạo môi trường phát triển để phát huy năng lực.

Với trưởng nhóm nghiên cứu mạnh và chủ nhiệm các đề tài trọng điểm, Thứ trưởng đề nghị có chính sách riêng, ưu tiên đầu tư dài hạn ít nhất 5 năm. Việc tài trợ qua các đề tài chỉ kéo dài 1-2 năm có thể khiến nhà khoa học phải chuyển hướng nghiên cứu để duy trì nguồn lực.

Phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, ưu tiên 4 lĩnh vực công nghệ

Trình bày tại tọa đàm, bà Nguyễn Thị Thu Thủy, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, cho biết Bộ GDĐT đang xây dựng mô hình thu hút nhân tài gắn với phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, hướng tới hình thành năng lực khoa học bền vững và giải quyết các vấn đề thực tiễn của doanh nghiệp, địa phương.

Mô hình dự kiến tập trung vào bốn thành tố: nguồn nhân lực xuất sắc có khả năng dẫn dắt nghiên cứu và đào tạo đội ngũ kế cận; quyền chủ động đề xuất, lựa chọn đối tác và tổ chức hoạt động của nhóm nghiên cứu; nguồn kinh phí tài trợ có sự điều phối, theo dõi kết quả của cơ quan quản lý; khả năng tiếp nhận đặt hàng, tài trợ từ doanh nghiệp và địa phương.

Quy trình xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh dự kiến gồm 6 bước, từ xác định nhu cầu thực tế, lựa chọn nhân lực, xây dựng hồ sơ nhiệm vụ và dự toán, xét chọn cạnh tranh đến triển khai, đánh giá kết quả.

Bốn nhóm công nghệ dự kiến được ưu tiên gồm trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu; vi mạch bán dẫn; công nghệ sinh học và y sinh; năng lượng mới và vật liệu.

Việc tài trợ được định hướng bảo đảm cạnh tranh, công khai, minh bạch, đánh giá độc lập, gắn với năng lực nhà khoa học, chất lượng nhiệm vụ và cam kết của cơ sở tiếp nhận. Kết quả hướng tới không chỉ là công bố khoa học, sở hữu trí tuệ, làm chủ công nghệ mà còn đào tạo đội ngũ nhà khoa học trẻ.

Tháo gỡ thủ tục, tăng quyền chủ động cho nhà khoa học

Tại tọa đàm, các đại biểu đề xuất cần cải thiện môi trường làm việc, đơn giản hóa thủ tục hành chính, bảo đảm nguồn tài trợ ổn định và tăng quyền chủ động trong nghiên cứu.

TS Nguyễn Thanh Giang, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP Hồ Chí Minh, cho rằng thu hút nhân tài vừa là nhiệm vụ cấp thiết, vừa là chiến lược lâu dài để các trường trở thành trung tâm nghiên cứu, sáng tạo và kết nối nhà khoa học. Muốn phát huy năng lực của đội ngũ này, cần chính sách khả thi về đãi ngộ, điều kiện nghiên cứu, cơ chế tự chủ và đánh giá.

Chia sẻ kinh nghiệm tại Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, bà Trần Thị Tố Uyên, Phó Ban Tổ chức - Cán bộ, cho biết chương trình VNU350 đã thu hút 109 nhà khoa học, có hơn 300 bài báo khoa học quốc tế uy tín và bổ nhiệm 102 giáo sư thỉnh giảng.

Từ thực tiễn này, bà đề xuất tháo gỡ ba điểm nghẽn: đơn giản hóa hồ sơ, thủ tục và trao quyền tự chủ cho nhà khoa học; xây dựng cơ chế tài trợ cạnh tranh, có hỗ trợ tài chính giai đoạn đầu từ 3-5 năm; xác định rõ trách nhiệm phối hợp giữa Trung ương, địa phương, trường đại học và doanh nghiệp.

Trên cơ sở các ý kiến tham vấn, Bộ GDĐT sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Nghị định. Chính sách hướng tới nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, xây dựng đội ngũ kế cận, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo, lấy kết quả và năng lực được hình thành tại Việt Nam làm thước đo hiệu quả thu hút, trọng dụng nhân tài.