Đi tìm những người lính còn nằm lại giữa đại ngàn Điện Biên

Từ ký ức hơn 20 năm đến hai phần mộ trên đỉnh Pha Đin

Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày quân và dân ta làm nên Chiến thắng Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu chấn động địa cầu". Thời gian phủ lên những cánh rừng, triền núi dấu tích của một thời chiến tranh khốc liệt. Nhưng trong ký ức của những người từng chứng kiến, vẫn còn những câu chuyện, những địa danh và những dấu vết có thể dẫn đường tìm lại những người lính đã nằm xuống.

Với Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, những nguồn thông tin ấy đang được tiếp nhận, kiểm chứng và lần theo từng dấu vết.

Cuộc tìm kiếm đầu tiên trong hành trình này được mở ra từ đỉnh đèo Pha Đin, thuộc xã Quài Tở.

Hơn 20 năm trước, khi đang công tác tại Trạm Vi ba Pha Đin, Trung tá Nguyễn Ngọc Toan, Tiểu đoàn 97, Bộ Tham mưu Quân khu 2, chứng kiến lực lượng công binh phát hiện hai phần mộ trong quá trình rà phá bom mìn phục vụ mở rộng Quốc lộ 6.

Thời điểm đó, điều kiện và thủ tục chưa cho phép tổ chức quy tập theo quy định. Hai bộ hài cốt được đưa về an táng tạm tại khu đất gần Trạm Vi ba để thuận tiện chăm nom, hương khói.

Năm 2008, khi chuyển đơn vị công tác, hai phần mộ vẫn là điều khiến ông Toan day dứt. Ký ức về vị trí, những dấu mốc xung quanh nơi an táng được ông lưu giữ suốt nhiều năm.

Khi Chiến dịch 500 ngày đêm được phát động, ông chủ động liên hệ với Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên, cung cấp những thông tin mình còn nhớ.

Từ nguồn tin ấy, lực lượng chức năng tiến hành khảo sát, đối chiếu và từng bước khoanh vùng khu vực nghi có phần mộ.

Cuối tháng 7, tổ công tác Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh có mặt trên đỉnh Pha Đin để tổ chức khai quật. Công việc được tiến hành thận trọng, từng lớp đất được bóc tách, kiểm tra.

Dưới lòng đất, những dấu tích còn sót lại sau hơn 70 năm dần xuất hiện: mảnh vải dù, lọ pê-ni-xi-lin, cúc áo, chuôi đèn pin đã hoen gỉ cùng một phần hài cốt.

Đối với lực lượng làm nhiệm vụ, mỗi di vật tìm thấy không chỉ là dấu tích của quá khứ mà còn có thể trở thành căn cứ quan trọng phục vụ quá trình xác minh danh tính.

Đứng tại hiện trường, Trung tá Nguyễn Ngọc Toan lặng lẽ theo dõi từng công đoạn. Sau hơn hai thập kỷ chờ đợi, điều ông mong muốn cuối cùng đã trở thành hiện thực.

Hai bộ hài cốt cùng các di vật được cất bốc, hoàn thiện hồ sơ theo quy định và đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Độc Lập, xã Thanh Nưa.

Hai người lính trên đỉnh Pha Đin đã trở về với đồng đội. Nhưng phía sau cuộc tìm kiếm ấy vẫn còn rất nhiều hành trình khác đang chờ phía trước.

Lần theo từng dấu vết giữa đại ngàn

Từ những thông tin do người dân cung cấp tại bản Tâu, xã Thanh Nưa, một tổ công tác của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh tiếp tục lên đường.

Trước khi xác định một địa điểm có đủ cơ sở để khai quật, cán bộ làm công tác chính sách phải gặp nhân chứng, ghi nhận thông tin, đối chiếu với tài liệu lịch sử rồi trực tiếp khảo sát thực địa.

Con đường vào khu vực nghi có mộ liệt sĩ không dễ dàng. Dưới những tán rừng, đoàn công tác men theo lối mòn, vượt suối và bám vào cây rừng để vượt những con dốc trơn trượt sau mưa.

Tại khu đầu nguồn Huổi Tặc Te, ông Lò Văn Pánh, 62 tuổi, chỉ cho đoàn một ụ đất nằm giữa rừng. Theo lời kể, trong một lần vào rừng tìm ong, ông phát hiện ụ đất có hình dáng giống một phần mộ đã tồn tại từ lâu.

Từ những câu chuyện được người dân truyền lại, khu vực này từng là nơi bộ đội dừng chân. Đặc điểm của ụ đất cũng khiến người dân đặt nghi vấn về khả năng có liệt sĩ được an táng tại đây.

Trước một nguồn tin chưa thể khẳng định, cán bộ làm nhiệm vụ không vội đưa ra kết luận. Vị trí được ghi nhận tọa độ, chụp ảnh, mô tả đặc điểm địa hình và tiếp tục đưa vào quá trình xác minh.

Tổ công tác sau đó di chuyển tới khu vực đầu nguồn Nậm Ngọp. Tại đây, ông Quàng Văn Nam cung cấp thông tin về một địa điểm được cho là có dấu hiệu liên quan đến nơi chôn cất liệt sĩ.

Những câu chuyện của người dân có thể chỉ bắt đầu từ một ký ức được truyền lại qua nhiều thế hệ. Nhưng khi được đặt cạnh tài liệu lịch sử và dấu tích thực địa, từng chi tiết nhỏ có thể trở thành một mắt xích trong quá trình tìm kiếm.

Trung tá Đào Xuân Trường, Trợ lý Ban Chính sách, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, cho biết các địa điểm được khảo sát đều được ghi chép cẩn thận để phục vụ đối chiếu, xác minh.

Theo tài liệu lịch sử, khu vực bản Tâu từng là trận địa của Tiểu đoàn 394, Trung đoàn 367 Pháo phòng không, Đại đoàn Công pháo 351 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ; đồng thời có thời điểm được sử dụng làm nơi đặt bệnh viện dã chiến.

Qua các nguồn tin được tiếp nhận, lực lượng chức năng bước đầu khoanh vùng 5 vị trí nghi có mộ liệt sĩ tại khu vực này. Tuy nhiên, để tổ chức khai quật, từng thông tin vẫn phải tiếp tục được kiểm chứng theo quy định.

Đó cũng là nguyên tắc xuyên suốt trong hành trình tìm kiếm: không bỏ sót bất kỳ nguồn tin nào, nhưng cũng không nóng vội trước những dấu hiệu chưa đủ cơ sở.

Nối mạch quá khứ bằng những dấu vết ADN

Không chỉ ở Thanh Nưa hay Quài Tở, sau khi Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên tiếp tục tiếp nhận thông tin về các khu vực nghi còn phần mộ liệt sĩ tại nhiều địa bàn.

Từ Tuần Giáo, Mường Pồn đến khu vực gần Cửa khẩu Quốc tế Tây Trang, xã Sam Mứn, những nguồn tin dù ít ỏi vẫn được cán bộ chuyên môn tiếp nhận, rà soát hồ sơ và tổ chức khảo sát.

Có những thông tin đến từ các cựu chiến binh từng trực tiếp tham gia chiến đấu. Có thông tin được người dân ghi nhớ qua lời kể của cha mẹ, ông bà. Cũng có trường hợp chỉ còn lại những dấu hiệu rất mờ nhạt giữa rừng sâu.

Thời gian chính là thử thách lớn nhất.

Nhân chứng ngày càng cao tuổi, ký ức có thể không còn đầy đủ. Địa hình sau hàng chục năm đã thay đổi bởi mưa lũ, cây rừng và hoạt động sản xuất. Những dấu tích chiến tranh bị bào mòn, trong khi hài cốt và di vật có thể không còn nguyên vẹn.

Bởi vậy, mỗi chuyến đi không đơn thuần là một cuộc khảo sát. Đó là quá trình chắt lọc thông tin, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và kiểm chứng từng dấu hiệu.

Thượng tá Lê Hào Quang, Phó Chủ nhiệm Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, cho biết lực lượng chức năng đang tiếp tục xác minh nhiều nguồn tin có giá trị trên địa bàn. Mục tiêu là từng bước làm rõ các địa điểm nghi có hài cốt liệt sĩ, từ đó tổ chức tìm kiếm, quy tập khi đủ căn cứ.

Trong những cánh rừng Điện Biên, hành trình ấy vì thế vẫn tiếp tục.

Mỗi phần mộ được tìm thấy là một người lính được đưa trở về. Nhưng để hành trình thực sự trọn vẹn, tìm thấy hài cốt mới chỉ là một bước.

Sau hơn 70 năm, câu hỏi về danh tính của nhiều liệt sĩ vẫn cần thêm một lời giải. Bên cạnh hồ sơ, di vật và các dấu tích thu được tại hiện trường, ADN của hài cốt và mẫu sinh phẩm từ thân nhân là những mảnh ghép đặc biệt quan trọng để xác định chính xác danh tính.

Đó là sợi dây nối những người đã nằm lại chiến trường với những gia đình vẫn âm thầm chờ đợi.

Giữa núi rừng từng là chiến trường ác liệt, những bước chân hôm nay vẫn tiếp tục đi qua những con dốc, cánh rừng và khe suối. Có thể hành trình còn dài, có thể phía trước vẫn là những thông tin chưa đầy đủ và những địa hình đầy thử thách.

Nhưng với mỗi người lính được tìm thấy, một khoảng trống của lịch sử được lấp đầy; một gia đình có thêm cơ hội được gọi tên người thân sau nhiều thập kỷ chờ đợi.

Và trên hành trình ấy, ký ức của nhân chứng, dấu vết dưới lòng đất, những di vật còn sót lại cùng mạch nguồn huyết thống đang từng bước nối quá khứ với hiện tại, để những người đã hy sinh vì Tổ quốc được trở về đúng nơi họ thuộc về.