Điện Biên: Người dân chủ động nâng tầm OCOP

Từ vùng dứa mật Pu Lau đến cà phê, mắc ca, chè, người dân Điện Biên đang chủ động liên kết sản xuất, nâng chất nông sản, mở rộng thị trường đưa OCOP đi xa.

Từ sản xuất nhỏ đến những vùng nguyên liệu hàng hóa

Ở bản Pu Lau, xã Mường Nhà, những đồi dứa mật đang mở rộng thành vùng sản xuất hàng hóa thay vì chỉ là những khoảnh nương của từng hộ gia đình. Cây dứa vốn được người dân đưa vào trồng từ nhiều năm trước, phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng và cho giá trị kinh tế khá. Nhưng để trái dứa trở thành hàng hóa có sức cạnh tranh, người dân nhận ra rằng chỉ trồng được dứa ngon là chưa đủ.

Điều quan trọng hơn là phải có sản lượng đủ lớn, thu hoạch có kế hoạch và đầu ra ổn định.

Đó cũng là lý do Hợp tác xã Dứa mật Pu Lau đứng ra liên kết với hơn 20 hộ dân trong vùng, từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung. Khi sản xuất được tổ chức lại, người trồng dứa không còn hoàn toàn phụ thuộc vào việc tự tìm người mua sau mỗi vụ thu hoạch. Hợp tác xã trở thành đầu mối kết nối sản xuất, thu gom và tiêu thụ.

Cách làm này đang tạo ra một thay đổi đáng chú ý trong tư duy của người dân: từ chỗ trồng cây vì đó là sản vật quen thuộc của địa phương sang chủ động tính toán sản xuất theo nhu cầu thị trường.

Thực tế, vùng dứa mật ở Mường Nhà đã phát triển lên hơn 200ha, sản lượng trên 5.000 tấn/năm; địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển trên 500ha, gắn với chuỗi liên kết tiêu thụ ổn định và tiếp tục nâng tầm sản phẩm “Dứa mật Pu Lau”.

Không chỉ với cây dứa, cách tiếp cận này đang xuất hiện ở nhiều vùng sản xuất khác của Điện Biên. Cà phê Mường Ảng, mắc ca, chè Tủa Chùa, gạo Điện Biên, lạc đỏ Na Son, bí xanh Tìa Dình, khoai sọ Phì Nhừ… đều được định hướng phát triển từ lợi thế bản địa, nhưng ngày càng gắn chặt hơn với tổ chức sản xuất, chế biến và thị trường.

Tại xã Na Son, cây lạc đỏ bản địa từng chủ yếu phục vụ nhu cầu của các hộ gia đình và tiêu thụ nhỏ lẻ. Khi tham gia chương trình OCOP, người dân và các tổ hợp tác bắt đầu nhìn cây trồng quen thuộc dưới một góc độ khác: sản phẩm phải có tiêu chuẩn, có bao bì, có câu chuyện và có thị trường. Từ đó, sản vật địa phương có cơ hội trở thành hàng hóa có thương hiệu.

Điểm đáng ghi nhận là người dân không còn đứng ngoài chương trình OCOP, chờ doanh nghiệp hay hợp tác xã “làm thay”. Chính họ đang trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình hình thành sản phẩm.

Khi người nông dân chủ động tham gia vào hợp tác xã, tổ hợp tác, tuân thủ quy trình sản xuất, giữ chất lượng nguyên liệu và cùng xây dựng vùng sản xuất, OCOP mới có nền tảng để phát triển lâu dài.

Người dân thay đổi cách làm, sản phẩm thay đổi giá trị

 Đến nay, Điện Biên có 157 sản phẩm OCOP, trong đó 5 sản phẩm đạt 4 sao. Danh mục sản phẩm ngày càng đa dạng, từ nông sản, thực phẩm, đồ uống đến các sản phẩm chế biến và đặc sản gắn với văn hóa địa phương.

Nhưng phía sau con số 157 sản phẩm là sự thay đổi không nhỏ trong cách người dân sản xuất.

Nếu trước đây nông sản chủ yếu được bán dưới dạng tươi hoặc thô, giá trị phụ thuộc nhiều vào thương lái và thời điểm thu hoạch, thì nay các chủ thể đã chú trọng hơn đến sơ chế, chế biến sâu, đóng gói, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc.

Với cà phê, hạt cà phê không chỉ được bán nguyên liệu mà được rang, xay, đóng gói thành những sản phẩm phù hợp với từng phân khúc khách hàng. Với mắc ca, thay vì bán hạt thô, các cơ sở đầu tư máy móc để sấy, tách kẽ, tạo ra sản phẩm thuận tiện sử dụng. Với chè, yêu cầu về chất lượng nguyên liệu, quy trình chế biến và bao bì ngày càng được chú trọng.

Sự thay đổi ấy buộc người dân phải thay đổi theo. Muốn sản phẩm có thể đi xa, vùng nguyên liệu phải ổn định. Muốn bán được lâu dài, chất lượng giữa các lô hàng phải tương đối đồng đều. Muốn vào siêu thị, sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu về nhãn hàng hóa, truy xuất nguồn gốc, quy cách đóng gói và khả năng cung ứng.

Đây cũng là lý do nhiều hộ dân lựa chọn tham gia liên kết thay vì sản xuất đơn lẻ. Liên kết giúp họ có thêm thông tin về nhu cầu thị trường, được hướng dẫn quy trình sản xuất và quan trọng hơn là có đầu mối tiêu thụ.

Ở góc độ này, OCOP không chỉ là câu chuyện của một sản phẩm được đánh giá, phân hạng. Đó là quá trình kéo người sản xuất vào gần hơn với thị trường.

Tháng 8/2026, Điện Biên tổ chức Hội nghị kết nối các chủ thể OCOP, doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất với Tập đoàn Central Retail Việt Nam. Tại đây, các chủ thể được trao đổi trực tiếp về tiêu chuẩn chất lượng, quy cách, mẫu mã, truy xuất nguồn gốc và những điều kiện để đưa hàng vào hệ thống bán lẻ hiện đại.

Đáng chú ý, tỉnh đặt mục tiêu trong năm 2026 phát triển thêm 70 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên và phấn đấu đưa 20-30% chủ thể OCOP tham gia các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, cửa hàng tiện lợi và sàn thương mại điện tử.

Những yêu cầu của thị trường hiện đại cũng chính là “bài kiểm tra” đối với năng lực sản xuất của người dân. Một sản phẩm ngon nhưng không đủ hàng, một vùng nguyên liệu tốt nhưng không kiểm soát được quy trình, hay một sản phẩm có thương hiệu nhưng giao hàng không ổn định đều khó có thể duy trì vị trí trên kệ hàng.

Vì thế, khi người dân chủ động tổ chức lại sản xuất, đó không chỉ là thay đổi phương thức canh tác mà còn là thay đổi tư duy kinh tế.

Không chạy theo số lượng, hướng tới chuỗi giá trị bền vững

Điện Biên đang bước vào giai đoạn phát triển OCOP với yêu cầu cao hơn: không chỉ có thêm sản phẩm mà phải nâng chất lượng những sản phẩm đã được công nhận.

Nghị quyết số 23/2026/NQ-HĐND ngày 16/7/2026 của HĐND tỉnh về chính sách hỗ trợ thực hiện cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng hàng hóa tập trung, xanh, thông minh, bền vững dành riêng chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm OCOP. Giai đoạn 2026-2030, tỉnh hỗ trợ tối đa 200 sản phẩm mới; đối tượng không chỉ có doanh nghiệp, hợp tác xã mà còn có tổ hợp tác, hộ kinh doanh và cơ sở sản xuất có sản phẩm, dịch vụ có nguồn gốc địa phương.

Điểm đáng chú ý là chính sách hỗ trợ bao trùm nhiều khâu mà một sản phẩm muốn đi xa đều phải có: xây dựng câu chuyện sản phẩm, thiết kế bao bì, nhãn mác, hoàn thiện hồ sơ, kiểm nghiệm và phân tích chất lượng.

Điều đó cho thấy cách tiếp cận OCOP của Điện Biên đang chuyển từ hỗ trợ một sản phẩm riêng lẻ sang hỗ trợ cả quá trình hình thành giá trị của sản phẩm.

Trong kế hoạch phát triển OCOP giai đoạn 2026-2030, tỉnh đặt mục tiêu phát triển khoảng 200 sản phẩm mới đạt từ 3 sao trở lên, đồng thời nâng hạng các sản phẩm đã được công nhận; phấn đấu ít nhất 50% sản phẩm OCOP còn hiệu lực tại thời điểm cuối năm 2025 được nâng lên 4 sao trở lên và hoàn thiện hồ sơ cho ít nhất 2 sản phẩm tiềm năng để đề nghị công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Cùng với đó, việc xây dựng bản đồ số các sản phẩm OCOP, nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống đang mở thêm một hướng tiếp cận thị trường thông qua dữ liệu số. Khi thông tin về sản phẩm, địa chỉ sản xuất, địa bàn và chủ thể được số hóa, người tiêu dùng, doanh nghiệp và du khách có thể tiếp cận sản phẩm thuận lợi hơn.

Từ những đồi dứa ở Pu Lau, những vùng cà phê ở Mường Ảng, mắc ca ở Tuần Giáo đến những nương chè vùng cao Tủa Chùa, câu chuyện OCOP Điện Biên vì thế đang được viết từ chính cơ sở.

Người dân không chỉ cung cấp nguyên liệu cho sản phẩm OCOP mà ngày càng trực tiếp tham gia vào việc hình thành vùng nguyên liệu, lựa chọn quy trình sản xuất, liên kết với hợp tác xã, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường.

Đó có thể xem là thay đổi quan trọng nhất của chương trình. Bởi một sản phẩm OCOP chỉ thực sự có sức sống khi người làm ra sản phẩm nhìn thấy lợi ích kinh tế từ việc giữ chất lượng, giữ thương hiệu và chủ động gắn mình vào chuỗi giá trị.

Khi người dân đã coi OCOP không phải là một danh hiệu mà là con đường để nâng giá trị nông sản, những sản vật đặc trưng của Điện Biên sẽ có thêm cơ hội bước ra khỏi phạm vi bản làng, tiếp cận những thị trường rộng lớn hơn và tạo sinh kế bền vững ngay trên chính vùng đất quê hương.