Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi): Chuyển mạnh sang quản lý nguy cơ, tăng cường hậu kiểm

Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hướng tới đổi mới toàn diện phương thức quản lý, kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng, đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng cường trách nhiệm của các cơ quan quản lý, tổ chức, cá nhân trong bảo đảm an toàn thực phẩm. Đây là những nội dung trọng tâm được Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI ngày 24/10/2026.

Kiểm soát nguy cơ từ sản xuất đến bàn ăn

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), được xây dựng nhằm khắc phục những hạn chế phát sinh sau 15 năm thi hành Luật An toàn thực phẩm, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới.

Theo Bộ trưởng, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác quản lý an toàn thực phẩm vẫn còn một số bất cập. Mô hình quản lý nhà nước còn phân tán giữa nhiều bộ, ngành; phương thức quản lý chưa phù hợp với yêu cầu thực tiễn và thông lệ quốc tế; hệ thống dữ liệu còn phân mảnh, chưa được kết nối đồng bộ từ trung ương đến địa phương. Đặc biệt, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số.

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật được xây dựng với 9 chương, 74 điều, tập trung đổi mới tư duy quản lý, tăng cường phòng ngừa rủi ro và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về an toàn thực phẩm.

Một trong những nội dung quan trọng của dự thảo là chuyển từ quản lý từng khâu riêng lẻ sang kiểm soát nguy cơ xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.

Theo đó, việc bảo đảm an toàn thực phẩm được thực hiện ngay từ khâu sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ đến các khâu sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển, phân phối và tiêu dùng.

Dự thảo quy định các giới hạn liên quan đến tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các tác nhân gây ô nhiễm trong thực phẩm; đồng thời đặt ra yêu cầu về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm trong quá trình sản xuất, kinh doanh và lưu thông trên thị trường.

Cùng với kiểm soát tại các khâu của chuỗi cung ứng, công tác giám sát, hậu kiểm được tăng cường thông qua việc chủ động lấy mẫu thực phẩm lưu thông trên thị trường. Cơ quan quản lý nhà nước và các cơ sở thử nghiệm được tăng cường vai trò trong kiểm tra, giám sát, phát hiện nguy cơ và xử lý vi phạm.

Điểm đáng chú ý là dự thảo hướng tới chuyển từ tư duy bị động xử lý sự cố sang chủ động đánh giá, quản lý và truyền thông nguy cơ. Khi xảy ra sự cố, việc truy xuất nguồn gốc, thu hồi và tiêu hủy thực phẩm không bảo đảm an toàn cần được triển khai kịp thời, hiệu quả, hạn chế tác động đến sức khỏe cộng đồng.

Cắt giảm thủ tục hành chính, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Cải cách thủ tục hành chính và đổi mới phương thức kiểm soát thực phẩm là một định hướng lớn của dự thảo Luật.

Theo đó, dự thảo quy định rõ hơn về đối tượng, nguyên tắc, biện pháp hậu kiểm, trách nhiệm của đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra trên thị trường. Việc quản lý hướng tới tập trung nguồn lực vào những sản phẩm, cơ sở và hoạt động có nguy cơ cao, đồng thời giảm các thủ tục không cần thiết đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh trong việc bảo đảm chất lượng và an toàn của sản phẩm trước khi đưa ra thị trường. Cùng với đó, việc tăng cường giám sát, kiểm tra sau lưu thông góp phần phát hiện sớm vi phạm, nâng cao hiệu quả xử lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Dự thảo cũng khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng và người dân tham gia giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm, qua đó phát huy vai trò giám sát của cộng đồng trong bảo đảm an toàn thực phẩm.

Để phục vụ quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi cung ứng, dự thảo Luật quy định xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu về an toàn thực phẩm thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Hệ thống dự kiến tích hợp thông tin về vòng đời sản phẩm; cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm; tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước; kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát và các vụ ngộ độc thực phẩm. Dữ liệu được kết nối, chia sẻ với hệ thống thông tin của các bộ, ngành và cơ sở dữ liệu quốc gia.

Việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất không chỉ hỗ trợ cơ quan quản lý theo dõi quá trình lưu thông của thực phẩm mà còn tạo điều kiện phát hiện sớm nguy cơ, truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố và xác định phạm vi sản phẩm cần thu hồi.

Đây là một trong những nền tảng quan trọng để hiện đại hóa công tác quản lý, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao khả năng phản ứng trước các nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Làm rõ trách nhiệm kinh doanh thực phẩm trên môi trường số

Trước sự phát triển của thương mại điện tử và dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến, dự thảo Luật bổ sung các quy định về trách nhiệm của người bán trên sàn thương mại điện tử, cơ sở giao đồ ăn trực tuyến và đơn vị quản lý nền tảng.

Các chủ thể liên quan phải thực hiện trách nhiệm trong giám sát hoạt động kinh doanh, kiểm soát nguồn gốc thực phẩm, phối hợp truy xuất thông tin và xử lý khi xảy ra ngộ độc hoặc phát sinh nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Đối với thức ăn đường phố và hoạt động cung cấp suất ăn tập thể, dự thảo chú trọng điều kiện bảo đảm an toàn tại địa điểm kinh doanh, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, cập nhật kiến thức về an toàn thực phẩm và tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của chính quyền địa phương, đặc biệt đối với các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ.

Những quy định này nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý đối với các loại hình kinh doanh ngày càng đa dạng, đồng thời làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng thực phẩm.

Thống nhất đầu mối quản lý, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền

Về tổ chức bộ máy quản lý nhà nước, dự thảo xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. UBND các cấp tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý trong phạm vi địa phương theo hướng thống nhất một đầu mối tại mỗi cấp.

Các bộ, ngành tiếp tục phối hợp theo chức năng, nhiệm vụ và quy định của pháp luật chuyên ngành, nhất là trong kiểm soát an toàn thực phẩm ở khâu sản xuất ban đầu; phòng, chống thực phẩm giả, gian lận thương mại; quản lý kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử; kiểm tra thực phẩm xuất khẩu, nhập khẩu và phát hiện, xử lý hành vi vi phạm.

Bên cạnh đó, dự thảo tiếp tục hoàn thiện các quy định về nguyên tắc áp dụng pháp luật khi có xung đột giữa các luật; thống nhất thuật ngữ chuyên môn; xây dựng nguyên tắc phân tích nguy cơ và lộ trình phân loại thực phẩm theo mức độ rủi ro để áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp.

Việc hoàn thiện đầu mối quản lý gắn với phân cấp, phân quyền được kỳ vọng góp phần khắc phục tình trạng phân tán trách nhiệm, nâng cao hiệu quả phối hợp và sử dụng nguồn lực quản lý an toàn thực phẩm.

Với những nội dung sửa đổi trọng tâm, dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hướng tới xây dựng phương thức quản lý chủ động, dựa trên nguy cơ, lấy phòng ngừa làm trọng tâm và kiểm soát xuyên suốt chuỗi cung ứng. Việc hoàn thiện khung pháp lý, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể liên quan được kỳ vọng tạo chuyển biến trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm, góp phần bảo vệ sức khỏe người dân và đáp ứng yêu cầu quản lý trong tình hình mới.