Tại phiên thảo luận "Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu" - hoạt động thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 diễn ra tại TP Hồ Chí Minh sáng 27/10, các chuyên gia, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách cùng chỉ ra hai lối đi: làm chủ dữ liệu, công nghệ số để thoát khỏi vai trò gia công; và đáp ứng chuẩn xanh, chuẩn quản trị để trở thành mắt xích không thể thay thế.
Phiên thảo luận do Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) và Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại Việt Nam xây dựng, quy tụ đại diện ABB Việt Nam, Ngân hàng Thế giới, Black Lake Technologies (Trung Quốc), Bộ Công Thương và Hiệp hội Gỗ - Lâm sản Việt Nam (VIFOREST).
Phiên thảo luận Định vị Việt Nam - ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu. Ảnh: Hùng - Triều/AEF
ASEAN hút vốn mạnh nhưng giữ giá trị chưa nhiều
Dẫn số liệu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, ông Kyriakos Triantafyllidis, Giám đốc Trung tâm Sản xuất tiên tiến và Chuỗi cung ứng của WEF, cho biết ASEAN hút gần 245 tỷ USD vốn FDI trong năm 2025, nhưng phần giá trị thực sự ở lại khu vực vẫn còn khiêm tốn.
ASEAN hiện là thị trường khoảng 700 triệu dân, quy mô kinh tế cộng gộp khoảng 4.300 tỷ USD. Năm 2025, tổng vốn FDI vào khu vực tăng 10% so với năm trước.
Riêng với Việt Nam, theo dữ liệu OECD, phần giá trị gia tăng nước ngoài trong xuất khẩu của Việt Nam đã tăng từ khoảng 33% năm 2010 lên gần 50% năm 2022. Nói cách khác, gần một nửa giá trị hàng xuất khẩu "Made in Vietnam" vẫn đến từ bên ngoài.
Ông Sacha Dray, Chuyên gia Kinh tế thuộc Đơn vị Chính sách Kinh tế cho Việt Nam của Ngân hàng Thế giới, chỉ ra một nghịch lý khác. Trong khoảng 2.000 tỷ USD hàng xuất khẩu mỗi năm của ASEAN, chỉ khoảng 22% được tiêu dùng trong nội khối. Ở Liên minh châu Âu, tỷ lệ này lên tới 60%.
"Việc phụ thuộc quá nhiều vào tiêu dùng của EU, Mỹ hay các nền kinh tế phát triển khác sẽ làm cho khu vực trở nên dễ bị tổn thương hơn", ông Dray nhận định. Hệ quả thứ hai là sự lan tỏa công nghệ giữa các nước thành viên bị hạn chế.
Về phía cung, chuỗi giá trị khu vực chỉ chiếm khoảng 1/3 tổng mức tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của ASEAN, so với 70% ở EU. Theo chuyên gia của Ngân hàng Thế giới, dù các ngành ô tô, xe điện, lắp ráp điện tử, bán dẫn đã dịch chuyển mạnh về Việt Nam, Malaysia trong 20 năm qua, phần lớn chuỗi giá trị của chúng vẫn nằm ngoài khu vực.
Dữ liệu và AI: chìa khóa để thoát vai gia công
Theo ông Yuxiang Zhou, Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Black Lake Technologies, áp lực với nhà sản xuất đã thay đổi về bản chất. Mạng xã hội và thương mại điện tử xuyên biên giới tạo ra lượng dữ liệu thời gian thực khổng lồ, giúp dự báo được cả những nhu cầu ngách của người tiêu dùng.
Vì thế, nhà máy không chỉ cần giảm chi phí. Họ phải sản xuất linh hoạt theo yêu cầu, nhanh, rẻ và đáp ứng nhiều mẫu mã cùng lúc. Ông Zhou cho rằng phần mềm số hóa thông thường chưa đủ, vì nó mới chỉ "chuyển dịch thông tin dữ liệu" giữa người với máy, máy với máy.
Black Lake đã áp dụng kinh nghiệm của các kỹ sư công nghiệp vào các tác nhân AI (AI agent). Việc chuyển một bản vẽ CAD thành quy trình sản xuất trước đây mất 4-5 giờ, nay chỉ còn khoảng vài chục giây với độ chính xác khoảng 95%. Công cụ này còn giải bài toán truyền nghề từ thế hệ công nhân lâu năm sang lớp trẻ.
"AI và phần mềm không chỉ di chuyển dữ liệu mà còn đưa ra các quyết định nhanh chóng và chính xác hơn", ông Zhou nói, đồng thời đánh giá doanh nghiệp Việt Nam có tư duy rất cởi mở với các sản phẩm AI, khác với nhiều khách hàng ở các thị trường phát triển lâu đời hơn.
Ở ngành gỗ, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIFOREST, cho rằng phần lớn doanh nghiệp Việt Nam vẫn làm theo mô hình OEM, sản xuất theo đơn hàng và thiết kế của nước ngoài. "Phong cách kinh doanh này có thể làm thui chột tính sáng tạo và đổi mới", ông Hoài nói.
Bà Phạm Quỳnh Mai, Phó vụ trưởng Vụ phát triển thị trường và thương mại đa biên thuộc Bộ Công Thương (trái), tại AEF sáng 27/10.
Ông dẫn trường hợp một doanh nghiệp hội viên đã chuyển từ nhận thầu nội thất trong nước sang thực hiện các dự án khách sạn cao cấp tại nhiều thị trường quốc tế. Bài học đầu tiên là chuyên môn hóa gồm chọn đúng phân khúc, tránh dàn trải nguồn lực. Bài học thứ hai là dùng số hóa và AI để nâng tầm thiết kế, tạo ra sản phẩm độc đáo, khác biệt.
"Nếu bạn độc đáo, khác biệt và có khả năng cung cấp dịch vụ chất lượng cao, khách hàng sẽ luôn chờ đợi và tin tưởng bạn", ông Hoài nói. Theo ông, đó là cách để doanh nghiệp đủ sức chống chịu trước các áp lực thuế quan.
Chuẩn xanh và năng lực quản trị: chìa khóa bước vào chuỗi cung ứng
Nếu dữ liệu giúp doanh nghiệp nhanh hơn, thì chuẩn xanh và chuẩn quản trị quyết định họ có được bước vào chuỗi cung ứng của các thị trường lớn hay không.
Ông Ngô Sỹ Hoài cho rằng xu hướng tăng trưởng xanh nên được nhìn nhận như một cơ hội thay vì thách thức với ngành gỗ ASEAN, vốn có nguồn tài nguyên rừng tự nhiên và rừng trồng phong phú.
VIFOREST có hơn 1.000 doanh nghiệp hội viên, xuất khẩu sản phẩm gỗ tới 168 thị trường. Tuy nhiên, các nước ASEAN đang cùng nhắm vào một nhóm thị trường lớn là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, EU và Hàn Quốc, khiến cạnh tranh nội khối rất gay gắt. Ông Hoài đề xuất các nước trong khu vực chuyển từ mô hình "sản xuất đồ gỗ" sang "trung tâm đồ gỗ đổi mới sáng tạo", từ cạnh tranh thuần túy sang hợp tác dựa trên thế mạnh của từng nước.
"Sự chuyển đổi này sẽ không thể xảy ra nếu chúng ta không hành động, và hành động sẽ không thể được thực hiện nếu chúng ta không thay đổi tư duy", ông Hoài nói.
Từ góc nhìn doanh nghiệp FDI, bà Jessica, Tổng Giám đốc ABB Việt Nam, cho biết ASEAN đã không còn cạnh tranh chỉ bằng lao động giá rẻ. Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia đang đầu tư mạnh vào số hóa và sản xuất thông minh, trong khi đô thị hóa nhanh tạo nhu cầu lớn về điện khí hóa và hạ tầng số.
Sau hơn 32 năm tại Việt Nam, ABB rút ra bài học: "Các nhà máy có thể được di dời, nhưng năng lực thì không".
Theo bà Jessica, giá trị thật mà doanh nghiệp đa quốc gia mang lại không nằm ở máy móc, mà ở bí quyết, tiêu chuẩn toàn cầu và chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu.
ABB đề xuất ba tầng chuyển giao. Thứ nhất là bí quyết, đào tạo đội ngũ quản lý chất lượng, năng suất, an toàn theo chuẩn toàn cầu. Thứ hai là năng lực, để lao động địa phương làm chủ quy trình ra quyết định. Thứ ba là chuyển giao cho thế hệ trẻ thông qua các trường đại học.
Gỡ rào cản phi thuế, nâng đỡ doanh nghiệp nhỏ
Từ phía cơ quan quản lý, bà Phạm Quỳnh Mai, Phó vụ trưởng Vụ phát triển thị trường và thương mại đa biên thuộc Bộ Công Thương, cho rằng câu chuyện giờ không chỉ là thuế quan mà là các rào cản phi thuế "đằng sau biên giới". Thủ tục hải quan, tiêu chuẩn, chứng nhận, quy tắc xuất xứ và logistics đều quan trọng như nhau, vì chi phí ở mỗi khâu đều ảnh hưởng đến hiệu quả cả chuỗi cung ứng.
Bà Mai đề xuất thủ tục hải quan minh bạch hơn, tăng sử dụng chứng từ điện tử. Các nước ASEAN cần chia sẻ thông tin về tiêu chuẩn, chứng nhận để tránh kiểm tra trùng lặp. Với hiệu ứng "tô mì spaghetti" do có quá nhiều bộ quy tắc xuất xứ, các nước đang hướng tới hài hòa, đơn giản hóa trong các hiệp định lớn như RCEP.
Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhóm được coi là xương sống của nền kinh tế, bà Mai nêu một loạt giải pháp cụ thể như thiết lập chương trình phát triển nhà cung cấp quốc gia, với sự tham gia của Bộ Công Thương, địa phương, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp FDI, nhằm xây dựng mạng lưới nhà cung ứng nội địa cho các tập đoàn đa quốc gia. Đồng thời, nâng cao năng lực nhà cung cấp, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho SMEs vốn thiếu vốn, công nghệ và nhân lực. Đổi mới đào tạo nhân lực theo mô hình hợp tác ba nhà: doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và cơ quan quản lý cũng là giải pháp đại diện Bộ Công Thương đề xuất.
Các diễn giả cùng chung nhận định mỗi nước ASEAN đều có bản sắc và thế mạnh riêng. Khi biết bổ trợ cho nhau, cùng làm chủ dữ liệu và đáp ứng chuẩn xanh, khu vực mới có thể giữ lại nhiều hơn phần giá trị mà mình tạo ra.
"Các doanh nghiệp cần được trang bị đào tạo và hệ thống hỗ trợ để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh khắt khe từ thị trường quốc tế, với sự đồng hành của chính phủ", bà Mai nhấn mạnh.
Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 (AEF) diễn ra từ ngày 26 đến 29/10, là sự kiện thuộc Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF). AEF năm nay có chủ đề "Tinh thần hợp tác trong kỷ nguyên mới" do UBND TP Hồ Chí Minh chủ trì, tổ chức bởi Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (C4IR).
Điểm nhấn của chuỗi hoạt động là phiên đối thoại giữa Thủ tướng Chính Phủ Lê Minh Hưng và ông Stephan Mergenthaler, Giám đốc điều hành Diễn đàn Kinh tế Thế giới với toàn thể doanh nghiệp và đại biểu tham gia diễn đàn. Phiên đối thoại với chủ đề "Định vị Việt Nam trong tương lai toàn cầu", diễn ra sáng 28/10, tại Thyskyhall, phường An Khánh, TP Hồ Chí Minh.
Bình luận (0)