Sách chưa bao giờ dễ tiếp cận như hiện nay khi chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người trẻ có thể dễ dàng khai thác kho tàng tri thức qua e-book, audiobook, podcast hay thậm chí là các bản tóm tắt từ trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là khi các hình thức tiếp cận tri thức ngày càng đa dạng, việc ngồi xuống để đọc trọn vẹn một cuốn sách lại trở nên khó khăn hơn.
Theo số liệu từ Cục Xuất bản, In và Phát hành, năm 2024, toàn ngành xuất bản Việt Nam đạt hơn 51 nghìn xuất bản phẩm với hơn 597 triệu bản và lượt truy cập, mang về doanh thu hơn 4.500 tỷ đồng. Những con số này cho thấy nguồn cung xuất bản phẩm vẫn duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ, song nếu nhìn sâu vào bức tranh văn hóa đọc tự nguyện, thực trạng lại cho thấy những khoảng trống đáng suy ngẫm.
Phân tích dữ liệu từ tổng số hơn 597 triệu bản xuất bản phẩm cho thấy, nếu loại trừ khoảng 461 triệu bản sách giáo khoa phục vụ học tập bắt buộc, lượng sách gắn với nhu cầu đọc tự nguyện chỉ còn khoảng hơn 135 triệu bản. Tính trên quy mô dân số, con số này tương đương khoảng 1,3 bản sách trên mỗi người dân trong một năm. Điều này minh chứng rằng thị trường không thiếu sách, nhưng thói quen đọc sách tự thân vẫn còn khá khiêm tốn. Khảo sát thực tế trong giới trẻ cho thấy sự phân hóa rõ rệt trong cách tiếp cận tri thức.
Nhiều người thừa nhận dù từng rất yêu thích sách nhưng áp lực học tập và công việc đã khiến họ dần từ bỏ sách giấy truyền thống để chuyển sang các nền tảng trực tuyến hoặc chỉ đọc khi thực sự có tác phẩm gây chú ý. Thậm chí, không ít bạn trẻ chỉ duy trì việc đọc từ một đến hai cuốn sách ngoài giáo trình mỗi năm, hoặc chỉ thỉnh thoảng đọc trước khi đi ngủ.
Dẫu vậy, vẫn có những người trẻ giữ được niềm đam mê đọc sách bền bỉ với số lượng tác phẩm tiêu thụ lớn, đa dạng từ truyện tranh, tiểu thuyết đến sách kỹ năng sống. Trong quan điểm của thế hệ trẻ ngày nay, việc đọc sách không còn là con đường duy nhất để tiếp nhận thông tin. Nhiều ý kiến cho rằng giá trị của việc đọc nằm ở cách mỗi người hình thành thế giới quan riêng, và quan trọng hơn cả là hình thức tiếp nhận nào phù hợp với cá nhân. Với sự lên ngôi của video, podcast hay các bản tin thời sự, tri thức đang được chuyển hóa sang nhiều dạng thức khác nhau.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là giữa dòng chảy thông tin nhanh và ngắn của thời đại số, làm thế nào để duy trì và phát triển văn hóa đọc như một thói quen rèn luyện tư duy sâu sắc vẫn là một câu hỏi mở đối với cả xã hội và chính những người trẻ đang đứng trước ngưỡng cửa của kho tàng tri thức số.
Văn hóa đọc của giới trẻ trong kỷ nguyên số: Chuyển đổi hình thức nhưng cần giữ vững chiều sâu
Trong thời đại công nghệ số, giá trị của sách vẫn luôn được khẳng định, song cách thức tiếp cận tri thức của thế hệ trẻ đã có những thay đổi căn bản. Thay vì chỉ nằm trên kệ gỗ, sách giờ đây xuất hiện linh hoạt trên điện thoại, máy đọc sách hay qua các video tóm tắt trên mạng xã hội. Sự tiện lợi này giúp tri thức trở nên gần gũi hơn bao giờ hết, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn về sự tập trung. Khi thiết bị đọc sách cũng chính là nơi hiển thị tin nhắn, thông báo và các nội dung giải trí ngắn, việc đọc rất dễ bị ngắt quãng.
Thói quen đọc nhanh, chỉ xem tiêu đề hoặc dựa vào các clip tóm tắt thay vì đọc toàn văn đã trở nên phổ biến, khiến người trẻ dễ rơi vào tình trạng tiếp cận thông tin nhanh nhưng thiếu chiều sâu, thậm chí đôi khi bị cuốn vào những nội dung vô bổ trên không gian mạng đến tận nửa đêm.
Dù vậy, nhiều bạn trẻ vẫn nhận thức rõ ràng rằng công nghệ là công cụ giúp đọc sách linh hoạt hơn chứ không thay thế được tư duy sâu sắc. Việc đọc một bản tóm tắt trực tuyến có thể giúp nắm bắt nội dung nhanh chóng, nhưng khó có thể truyền tải được những câu chữ tinh tế hay cảm xúc chân thực như khi cầm trên tay một cuốn sách giấy.
Chính từ thực tế dễ bị phân tâm bởi những âm thanh thông báo điện thoại, không ít nhóm bạn trẻ có chung sở thích đã tìm đến nhau, cùng tổ chức những buổi đọc sách và thảo luận trực tiếp. Tại đây, họ tự đặt ra những quy định nghiêm ngặt như hạn chế sử dụng thiết bị điện tử để dành trọn vẹn thời gian nghiên cứu và trao đổi về nội dung sách, tạo nên một không gian văn hóa lành mạnh giữa nhịp sống số hối hả.
Song song với nỗ lực tự thân của giới trẻ, các cơ sở giáo dục cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và lan tỏa tình yêu sách. Tại nhiều trường đại học, thư viện đã được cải tạo thành không gian mở, sáng tạo nhằm thu hút sinh viên, cùng với đó là các cuộc thi chia sẻ về những cuốn sách ý nghĩa được tổ chức thường xuyên.
Lãnh đạo các nhà trường khẳng định, văn hóa đọc không chỉ là thói quen tốt mà còn là năng lực cốt lõi phục vụ học tập, và để sinh viên chăm đọc, chính đội ngũ giảng viên phải là những người tiên phong truyền cảm hứng. Suy cho cùng, dù dưới hình thức nào, một cuốn sách chỉ thực sự giá trị khi người đọc dành đủ sự tập trung để đi đến tận cùng của ý tưởng. Giữa dòng chảy không ngừng của công nghệ, nhu cầu hiểu sâu và nghĩ kỹ vẫn luôn là đích đến cuối cùng của văn hóa đọc.
Sự chuyển mình của hệ sinh thái văn hóa đọc trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, không chỉ người đọc thay đổi mà cả hệ sinh thái quanh những cuốn sách từ ngành xuất bản, nhà trường đến thư viện cũng đang phải chuyển mình quyết liệt. Năm 2026, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam với chủ đề "Mạch tri thức - Từ trang sách đến không gian số" đã khẳng định văn hóa đọc không đứng ngoài cuộc đua chuyển đổi số mà đang nỗ lực tìm cách tiếp nối các giá trị cốt lõi trong một môi trường linh hoạt và rộng mở hơn. Thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là việc làm thế nào để công nghệ giúp con người đọc nhanh hơn, mà quan trọng là phải giúp họ đọc sâu hơn giữa một "trận chiến" thu hút sự chú ý trên không gian mạng đầy cam go.
Trước sức hút khó cưỡng của các nền tảng mạng xã hội vốn có thể khiến việc đọc trọn vẹn một cuốn sách từ đầu đến cuối trở nên bất khả thi, bản thân người đọc đã chủ động thay đổi thói quen để thích nghi. Thay vì cách đọc truyền thống, nhiều người chọn cách tiếp cận thực dụng hơn như đọc mục lục trước, chỉ tập trung vào những chương quan tâm và bỏ qua những phần chưa thực sự cần thiết.
Việc tận dụng sự tiện lợi của sách điện tử thay thế cho thói quen sử dụng điện thoại trước khi đi ngủ cũng là một cách để duy trì mạch tri thức trong đời sống hằng ngày. Sự thay đổi này cho thấy văn hóa đọc đang dần được cá nhân hóa, đề cao tính hiệu quả và trải nghiệm thay vì sự gò bó theo các khuôn mẫu cũ.
Về phía những người làm sách, việc lựa chọn nội dung và chủ đề cũng phải dịch chuyển để chiều lòng thế hệ độc giả trẻ vốn rất kén chọn. Xu hướng hiện nay cho thấy người trẻ ưu tiên các dòng sách kỹ năng, trải nghiệm và mang lại lợi ích thiết thực cho việc phát triển bản thân.
Một cuốn sách muốn thu hút được độc giả không chỉ cần nội dung hay mà còn đòi hỏi sự đầu tư kỳ công về hình ảnh, thiết kế bìa bắt mắt và các chiến lược quảng bá sáng tạo trên không gian số. Việc tận dụng sức ảnh hưởng của người nổi tiếng để bình luận sách, tổ chức các cuộc thi hay tọa đàm trực tuyến đã trở thành những giải pháp hữu hiệu để đưa sách rời khỏi kệ trưng bày và đến gần hơn với cộng đồng.
Dù hình thức tiếp cận tri thức có thay đổi từ đọc trên điện thoại, nghe audiobook hay dùng trí tuệ nhân tạo để tra cứu thông tin, thì giá trị cốt lõi của việc đọc vẫn luôn nằm ở khả năng giúp con người chậm lại để suy nghĩ và thấu cảm sâu sắc hơn.
Duy trì thói quen đọc trong thời đại số không còn nằm ở số lượng mà là ở sự tập trung và khả năng suy ngẫm. Giữa một thời đại mà mọi thứ có thể bị lướt qua chỉ trong vài giây, lựa chọn ở lại với trang sách chính là lựa chọn giữ gìn sự kiên nhẫn và bản sắc cá nhân. Khi người làm sách và người đọc gặp nhau ở điểm chung của sự đổi mới, văn hóa đọc sẽ không biến mất mà sẽ tồn tại dưới những hình thái phù hợp hơn với dòng chảy của lịch sử.
Bình luận (0)