EU - Trung Quốc đối mặt sức ép tái cân bằng thương mại

Thâm hụt thương mại hàng hóa EU - Trung Quốc 360,6 tỷ Euro

Một con tàu container chất đầy hàng hóa, di chuyển từ các bến cảng của Trung Quốc tới Liên minh châu Âu (EU), nhưng khi quay trở lại thì gần như trống rỗng - đó là cách mà các quan chức EU mô tả về vấn đề đang là điểm nóng giữa hai nền kinh tế hàng đầu của thế giới: Sự mất cân bằng thương mại.

Trong năm ngoái, thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc đã lên tới 360,6 tỷ Euro, tăng 15% so với năm 2024 và tăng gấp đôi so với trước đại dịch. Tình hình chưa có dấu hiệu lắng dịu bởi trong 4 tháng đầu năm 2026, khoảng cách thâm hụt tiếp tục nới rộng thêm 10%.

Sự lo ngại từ phía châu Âu càng lớn hơn, bởi nếu như trước đây, hàng hóa xuất khẩu từ Trung Quốc sang châu Âu tập trung vào hàng lắp ráp, thâm dụng lao động, công nghệ thấp như dệt may, đồ nhựa, điện tử gia dụng cơ bản thì giờ đây, Trung Quốc đã xuất khẩu ồ ạt các sản phẩm công nghệ cao mà châu Âu vốn có thế mạnh truyền thống như ô tô, máy móc công nghiệp, hóa chất, thiết bị bán dẫn, năng lượng sạch…

Cùng với đó là sự phụ thuộc ngày càng gia tăng của EU vào đất hiếm từ Trung Quốc - quốc gia tinh chế khoảng 90% nguồn đất hiếm toàn cầu. Hiện có 80% doanh nghiệp sản xuất tại châu Âu phụ thuộc vào nguyên liệu chiến lược này từ Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, Cao ủy Thương mại châu Âu sẽ có mặt tại Bắc Kinh vào ngày 8/10, tham dự cuộc đàm phán kéo dài hai ngày với Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào. Cuộc gặp dự kiến tập trung vào cân bằng thương mại, kiểm soát xuất khẩu và các biện pháp nhằm giảm căng thẳng kinh tế giữa hai bên. Đây là sự kiện đang rất được chờ đợi, trong bối cảnh sức ép lên ngành sản xuất châu Âu ngày càng gia tăng.

Công nghiệp châu Âu bị Trung Quốc cạnh tranh

Trong nhiều năm, Trung Quốc vừa là thị trường tăng trưởng quan trọng, vừa là đối tác sản xuất hàng đầu của các tập đoàn công nghiệp châu Âu. Tuy nhiên, mối quan hệ bổ trợ này đang dần chuyển thành cạnh tranh trực diện trên nhiều lĩnh vực.

Các sản phẩm vốn là thế mạnh truyền thống của châu Âu, đang chịu sức ép ngày càng lớn từ các doanh nghiệp Trung Quốc. Ngành ô tô là ví dụ rõ nét nhất. Sau khi Liên minh châu Âu áp thuế bổ sung đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc vào năm 2024, các nhà sản xuất nước này đã nhanh chóng mở rộng sang phân khúc xe hybrid và plug-in hybrid. Chỉ trong nửa đầu năm nay, các thương hiệu Trung Quốc đã chiếm hơn 28% thị phần xe plug-in hybrid tại châu Âu.

Ông Oliver Blume - Tổng Giám đốc Tập đoàn Ô tô Volkswagen cho hay: "Chúng tôi đang đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt tại Trung Quốc, nơi các đối thủ đang gia tăng vị thế và không chỉ xuất khẩu ô tô mà còn tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với thị trường châu Âu".

Không chỉ ngành ô tô, máy móc công nghiệp, hóa chất và nhiều lĩnh vực sản xuất truyền thống khác của châu Âu cũng đang chịu sức ép ngày càng lớn. Nhiều doanh nghiệp châu Âu cho rằng họ đang phải cạnh tranh trong một môi trường ngày càng khó khăn hơn cả ở thị trường Trung Quốc lẫn ngay tại thị trường nội địa. Chính những áp lực này đang khiến Brussels đánh giá lại cách tiếp cận thương mại đối với Bắc Kinh.

Bà Ursula Von Der Leyen - Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) cho hay: "Thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc hiện ở mức 1 tỷ Euro mỗi ngày. Tình hình đã chạm tới ngưỡng báo động. Điều này thể hiện rõ tại các cộng đồng và nhà máy trên toàn khối. Nó dẫn đến tình trạng phi công nghiệp hóa tại các trung tâm công nghiệp trọng yếu của châu Âu. Tình trạng này không thể kéo dài".

Từ "thương mại mở và hội nhập" chuyển sang giảm thiểu rủi ro và bảo vệ năng lực công nghiệp chiến lược, những sự điều chỉnh trong cách tiếp cận của EU, đang khiến mối quan hệ kinh tế giữa hai đối tác lớn ngày càng trở nên phức tạp và nhạy cảm hơn.

EU tăng cường công cụ phòng vệ thương mại

Một chuyển biến đáng chú ý tại châu Âu là sự thay đổi quan điểm của Đức - quốc gia từng ưu tiên tự do thương mại và tránh gia tăng căng thẳng với Trung Quốc. Tuy nhiên, những sức ép ngày càng gia tăng với các ngành sản xuất chủ chốt như công nghiệp ô tô, đã khiến Đức dần xích lại gần hơn với Pháp - quốc gia vốn có lập trường thương mại cứng rắn.

Ngày 5/10 vừa qua, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã cùng gửi thư tới Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC), đề xuất tăng cường các công cụ phòng vệ thương mại của EU.

Hai nền kinh tế lớn nhất châu Âu cho rằng các biện pháp hiện nay như chống bán phá giá hay chống trợ cấp không còn đủ để xử lý những sức ép cạnh tranh mới.

Paris và Berlin cũng đề xuất trao cho EC thêm quyền phản ứng nhanh khi thị trường chung bị ảnh hưởng bởi các hành vi gây mất cân bằng nghiêm trọng trong cạnh tranh. Tuy nhiên, dù đề xuất các công cụ phòng vệ mạnh mẽ hơn, giới chức hai nước vẫn khẳng định ưu tiên đối thoại với Trung Quốc.

Về phía Trung Quốc, Bộ Thương mại nước này cho rằng các đề xuất tăng cường công cụ phòng vệ thương mại của EU mang màu sắc bảo hộ và có nguy cơ ảnh hưởng tới thương mại song phương cũng như sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bắc Kinh cho biết hai bên hiện vẫn đang duy trì các cơ chế tham vấn về thương mại và đầu tư nhằm giải quyết những khác biệt còn tồn tại. Đồng thời, Trung Quốc cũng đã sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại của riêng mình, khi vừa mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với một số sản phẩm hóa chất nhập khẩu từ EU.

Ông Quách Gia Côn - Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết: "Quan hệ kinh tế và thương mại giữa Trung Quốc và châu Âu về bản chất là cùng có lợi, không phải trò chơi có tổng bằng không. Việc kiên trì mở cửa, hợp tác và giải quyết các bất đồng thông qua đối thoại bình đẳng là phù hợp với lợi ích chung của cả hai bên. Chúng tôi sẽ theo dõi sát các động thái của EU và thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp Trung Quốc".

EU - Trung Quốc: Cân bằng giữa cạnh tranh và hợp tác

Dù căng thẳng thương mại đang có chiều hướng gia tăng, nhưng theo giới phân tích, việc dựng lên các rào cản phòng vệ mới sẽ khó có thể giải quyết triệt để bài toán mất cân bằng. Vấn đề cốt lõi là cả hai nền kinh tế vẫn đang phụ thuộc sâu sắc vào nhau và lối thoát bền vững đòi hỏi nỗ lực thích ứng từ cả hai phía.

Từ góc độ kinh tế Trung Quốc, thị trường châu Âu hiện giữ vai trò vô cùng quan trọng. Trong bối cảnh thị trường bất động sản trầm lắng và tiêu dùng nội địa phục hồi chậm, việc duy trì một mối quan hệ kinh tế ổn định với EU - một thị trường có sức mua lớn là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy xuất khẩu, vốn đang là động lực tăng trưởng chủ lực của Trung Quốc.

Hồi tháng 9, Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào cho biết Bắc Kinh ủng hộ các hãng xe Trung Quốc đầu tư xây dựng nhà máy tại châu Âu, đồng thời hoan nghênh các hãng xe châu Âu tăng cường hiện diện tại Trung Quốc. Động thái này được xem là nỗ lực duy trì đối thoại và giảm căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và Liên minh châu Âu trong lĩnh vực ô tô.

Ở chiều ngược lại, châu Âu cũng không thể dễ dàng tách rời khỏi nền kinh tế Trung Quốc. Các ngành công nghiệp then chốt của EU vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn khoáng sản thiết yếu như đất hiếm để phục vụ chuyển đổi xanh và số hóa.

Mặt khác, giới chuyên gia cho rằng sẽ là phiến diện nếu quy toàn bộ khó khăn của ngành sản xuất châu Âu cho sự cạnh tranh từ bên ngoài, bởi EU đang đối mặt với những lực cản nội tại kéo dài về chi phí và năng lực cạnh tranh.

GS. TS. Gabriel Felbermayr - Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế Áo (WIFO), đánh giá: "Châu Âu rõ ràng cần nâng cao năng lực của chính mình. Khả năng tự chủ phụ thuộc vào việc chúng ta có một nền công nghiệp vững mạnh. Sự đổi mới sáng tạo và khả năng làm chủ các công nghệ then chốt, tiền bạc không phải là rào cản, vấn đề là phải cùng nhau hợp lực đầu tư".

Nhiều nghiên cứu kinh tế chỉ ra rằng: Thay vì chỉ tập trung vào việc thu hẹp con số thâm hụt thương mại, châu Âu cần tự nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy cải cách thị trường chung và thu hẹp khoảng cách thiếu hụt đầu tư hàng trăm tỷ Euro mỗi năm cho nghiên cứu phát triển.

GS. TS. Gabriel Felbermayr - Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế Áo (WIFO), cho biết: "Sẽ là quá đơn giản nếu cho rằng những khó khăn của ngành sản xuất châu Âu chỉ xuất phát từ Trung Quốc. Châu Âu cũng đang đối mặt với những vấn đề của riêng mình như tăng trưởng chậm, đầu tư yếu và suy giảm năng lực cạnh tranh. Không ai muốn một cuộc chiến thương mại. Điều đó không có lợi cho châu Âu và cũng không có lợi cho Trung Quốc. Vì vậy vẫn còn nhiều dư địa để hai bên tìm kiếm giải pháp thông qua đàm phán".

Trong bối cảnh đó, cuộc đàm phán giữa EU và Trung Quốc tại Bắc Kinh lần này không chỉ nhằm xử lý những bất đồng thương mại trước mắt. Xa hơn, đây còn là phép thử đối với khả năng hai nền kinh tế lớn tìm ra một trạng thái cân bằng mới, giữa cạnh tranh và hợp tác, giữa bảo vệ lợi ích trong nước và duy trì sự ổn định của thương mại toàn cầu.

Cuộc đàm phán tại Bắc Kinh vào ngày 8/10 và Hội nghị Thượng đỉnh các nhà lãnh đạo EU vào giữa tháng 10 sẽ là những chỉ dấu quan trọng cho thấy nỗ lực của cả hai bên trong việc kiểm soát các bất đồng. Bài toán tái cân bằng thương mại giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới chắc chắn sẽ tiếp tục là một trong những vấn đề đáng chú ý của kinh tế quốc tế trong thời gian tới.

Giới chức EU và Trung Quốc đã đàm phán liên tục từ tháng 6, nhằm giải quyết lo ngại của Brussels về tình trạng mất cân bằng thương mại hiện nay. Việc hai bên tiếp tục ngồi vào bàn đàm phán cho thấy đối thoại vẫn là lựa chọn cần thiết để ngăn căng thẳng leo thang.