Giếng cổ Gio An – di sản ngàn năm nuôi dưỡng sinh kế người dân

Công trình dẫn nước độc đáo của người Chăm cổ

Nằm dưới chân những ngọn đồi đất đỏ bazan ở xã Cồn Tiên, hệ thống khai thác nước cổ Gio An là minh chứng cho kỹ thuật dẫn thủy và khả năng thích ứng với tự nhiên của người Chăm cổ. Theo các nhà khảo cổ, công trình có niên đại khoảng 1.800 năm, được tạo nên từ những kè đá, bể lắng, vách ngăn và máng dẫn, tận dụng các mạch nước ngầm để phục vụ đời sống và sản xuất.

Thay vì đào giếng theo cách thông thường, người xưa sử dụng đá cuội xếp thành các bể chứa, đường dẫn và khu vực lọc nước. Nước ngầm từ chân đồi chảy qua những lớp đá rồi được dẫn ra ngoài, duy trì dòng chảy ổn định ngay cả trong mùa khô. Cách xây dựng này vừa tận dụng địa hình tự nhiên, vừa tạo nên một hệ thống dẫn nước có giá trị về kiến trúc, thủy lợi và sinh thái.

Hệ thống giếng cổ Gio An gồm 14 giếng, phân bố tại các thôn An Nha, An Hướng, Hảo Sơn, Long Sơn và Tân Văn thuộc xã Cồn Tiên. Mỗi giếng mang một tên gọi riêng như giếng Trạng, giếng Đào, giếng Gai, giếng Ông, giếng Bà, giếng Pheo…, gắn với những câu chuyện và tập quán của cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ.

Ông Trần Ngọc Châu, 70 tuổi, ở thôn Hảo Sơn, xã Cồn Tiên, cho biết mỗi giếng cổ đều có tên gọi riêng. Theo tục lệ xưa, giếng Ông dành cho đàn ông tắm, còn giếng Bà dành cho phụ nữ. Những tập quán ấy cho thấy hệ thống giếng không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người dân địa phương.

Hệ thống khai thác nước cổ Gio An được công nhận là di tích quốc gia năm 2001. Năm 2019, UBND tỉnh Quảng Trị có tờ trình đề nghị xem xét lập hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với hệ thống di tích này.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, hệ thống giếng cổ còn góp phần tạo nên cảnh quan và hệ sinh thái đặc trưng của vùng đất Cồn Tiên. Dòng nước trong lành chảy qua những bãi đá, len giữa các khu ruộng nhỏ dưới chân đồi, trở thành nguồn tài nguyên quý giá được người dân gìn giữ và khai thác qua nhiều thế hệ.

Nguồn nước cổ nuôi dưỡng rau đặc sản, mở hướng phát triển du lịch

Tại xã Cồn Tiên, nguồn nước từ hệ thống giếng cổ góp phần duy trì những vùng trồng rau liệt, còn gọi là rau xà lách xoong, loại rau đặc sản được người dân ví như "lộc trời". Rau mọc trên những ruộng đá, phát triển nhờ dòng nước ngầm chảy liên tục, tạo nên phương thức canh tác đặc trưng của địa phương.

Bà Nguyễn Thị Tha, ở thôn Hảo Sơn, xã Cồn Tiên, cho biết rau liệt không cần sử dụng phân bón hay thuốc trừ sâu, cũng không tốn nhiều công chăm sóc. Người trồng chủ yếu tận dụng những gốc rau còn sót lại từ vụ trước để nhân giống. Nhờ nguồn nước chảy thường xuyên, rau sinh trưởng nhanh và có thể thu hoạch sau mỗi 15-20 ngày.

Ruộng rau được chia thành từng ô nhỏ, mỗi gia đình chăm sóc diện tích khoảng 100-200 m², nằm xen kẽ dưới những ngọn đồi đất đỏ bazan. Tổng diện tích trồng rau khoảng 10 ha, chủ yếu tập trung ở thôn Hảo Sơn. Gốc rau bám trên nền đất đá, nguồn dinh dưỡng chủ yếu đến từ dòng nước chảy qua hệ thống giếng cổ.

"Rau liệt thường được thu mua ngay tại ruộng với giá khoảng 15.000 đồng/kg, có thời điểm lên 25.000 đồng/kg. Với khoảng 6 đợt thu hoạch trong 3 tháng, mỗi 100 m² có thể mang lại doanh thu 30-50 triệu đồng", bà Tha chia sẻ.

Ngoài rau liệt, nguồn nước từ hệ thống giếng cổ còn phục vụ canh tác nhiều loại cây trồng như cao su, hồ tiêu, khoai từ, khoai tía và nghệ. Việc duy trì nguồn nước ổn định giúp người dân phát triển sản xuất, đồng thời tạo điều kiện hình thành các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng có thể kết hợp với hoạt động tham quan, trải nghiệm.

Ông Lê Phước Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên, cho biết hệ thống khai thác nước cổ Gio An vừa có giá trị lịch sử, văn hóa, vừa là điểm nhấn trong phát triển du lịch địa phương. Trong hai năm 2025 và 2026, địa phương đón khoảng 70.000-100.000 lượt khách mỗi năm đến tham quan, trải nghiệm.

Để phát huy giá trị di sản, địa phương từng bước đầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch như bãi đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng và các mô hình lưu trú cộng đồng. Người dân cũng chủ động vệ sinh khu vực giếng, giữ gìn cảnh quan và giới thiệu những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng đến du khách.

Hệ thống giếng cổ Gio An còn có lợi thế kết nối với các điểm đến của tỉnh Quảng Trị như Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, biển Cửa Việt và Tượng đài quân bưu Dốc Miếu. Nếu được khai thác hợp lý, di sản có thể trở thành một mắt xích trong các tuyến du lịch văn hóa, lịch sử và sinh thái của địa phương.

Tỉnh Quảng Trị đã phê duyệt quy hoạch bảo vệ hệ thống giếng cổ Gio An với diện tích khoảng 3,74 ha cho 14 giếng cổ, cùng khu vực đệm nhằm bảo vệ các mạch nước ngầm và cảnh quan xung quanh. Công tác bảo tồn vì vậy không chỉ dừng ở việc gìn giữ những công trình đá mà còn cần bảo vệ nguồn nước, hệ sinh thái và phương thức canh tác truyền thống đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Từ một công trình dẫn nước của người Chăm cổ, hệ thống khai thác nước cổ Gio An ngày nay tiếp tục giữ vai trò trong đời sống cộng đồng xã Cồn Tiên, góp phần tạo sinh kế từ nông nghiệp và phát triển du lịch. Bảo tồn di sản gắn với bảo vệ nguồn nước, phát huy giá trị nông sản và nâng cao thu nhập cho người dân là hướng đi quan trọng để công trình ngàn năm tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hiện đại.