Giữ gìn hồn cốt điệu xòe cổ của người Tày ở Lào Cai

Trong kho tàng văn hóa dân gian phong phú của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc, điệu xòe của người Tày tại vùng đất Đại Lịch xưa, nay là xã Chấn Thịnh (tỉnh Lào Cai), mang một vị trí đặc biệt. Không đơn thuần là màn múa biểu diễn trong các ngày hội hay đón khách quý, xòe cổ còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, gắn bó cộng đồng và khát vọng về cuộc sống bình yên, ấm no, hạnh phúc qua bao thế hệ.

Khi tiếng trống, tiếng nhạc vang lên, mọi người cùng tham gia vòng xòe. Không phân biệt tuổi tác hay nghề nghiệp, mỗi người cùng hòa vào nhịp múa, chia sẻ niềm vui và gắn kết cộng đồng.

Hồn cốt văn hóa từ nhịp sống lao động

Theo các nghệ nhân tại địa phương, xòe cổ Chấn Thịnh được hình thành từ quá trình lao động, sinh hoạt và đời sống văn hóa của đồng bào Tày, thể hiện sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên và giữa con người với con người. Những động tác múa mềm mại, uyển chuyển thể hiện nhịp sống lao động sản xuất, sự gắn kết cộng đồng, lòng biết ơn đối với tổ tiên và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nghệ thuật xòe tại đây gồm nhiều điệu múa phong phú, gắn với đời sống tín ngưỡng, lịch sử và lao động của cộng đồng. Trong đó, xòe lễ, xòe dâng hương và dâng hoa thể hiện sự thành kính, lòng biết ơn của con cháu đối với thần linh, Thành Hoàng làng và tổ tiên. Xòe dâng hương còn được quan niệm là biểu tượng của sự kết nối âm dương, gửi gắm lòng thành kính và những lời cầu nguyện của cộng đồng tới các đấng bề trên. Dâng hoa tượng trưng cho sự tinh khiết, tươi mới và lòng tôn kính hướng về cội nguồn.

Bên cạnh đó, nhiều điệu xòe gắn với những tích chuyện lịch sử và đời sống lao động. Xòe quay tơ tái hiện hình ảnh Chúa Bà Núi Nả dạy dân trồng bông, nuôi tằm, dệt vải, qua đó tôn vinh nghề thủ công truyền thống và công đức của tiền nhân. Xòe rẽ nước đẩy bè gắn với sự tích Thành Hoàng làng khởi xướng việc xuôi bè buôn gỗ, vượt sông nước để đổi lấy muối về nuôi sống và giúp đỡ dân làng, thể hiện tinh thần vượt khó và đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Những điệu xòe như xòe kéo quân, xòe đảo quân lại mang âm hưởng quân sự, mô phỏng hình ảnh tướng lĩnh, nghĩa quân hành quân, nghỉ chân và củng cố lực lượng, thể hiện khí thế, kỷ luật và sức mạnh đoàn kết. Trong khi đó, xòe giồng trầu gắn với phong tục ăn trầu cau và đạo lý hướng về cội nguồn “Con Rồng cháu Tiên”, thể hiện tình nghĩa và sự gắn kết cộng đồng.

Trải qua thời gian, những bước xòe vẫn được gìn giữ bằng trí nhớ và truyền dạy trực tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những người đi trước hướng dẫn từng động tác, từng nhịp điệu, để lớp trẻ có thể tiếp tục thực hành và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.

Sợi dây trao truyền qua các thế hệ

Để di sản tiếp tục được trao truyền trong đời sống hiện nay, câu lạc bộ xòe tại Chấn Thịnh đóng vai trò kết nối giữa các thế hệ, tạo điều kiện để những người đi trước hướng dẫn lớp trẻ cùng tập luyện và thực hành.

Bà Phạm Thị Chuyền, 56 tuổi (thôn Thanh Tú), Chủ nhiệm Câu lạc bộ Xòe Đại Lịch - xã Chấn Thịnh, người đã gắn bó với phong trào múa xòe hơn 10 năm qua, chia sẻ: “Xòe cổ ngày nay vẫn giữ nguyên cái cốt, vẫn giữ cái hồn cốt của các cụ truyền lại từ ngày xưa. Trong các buổi sinh hoạt, các cụ gần 100 tuổi, 80 tuổi, 70 tuổi cùng thế hệ các cháu, các em tham gia tập luyện, nhằm giữ gìn và lưu lại những gì tốt đẹp nhất mà các cụ truyền lại.”

Tại địa phương, các thế hệ đều tham gia học và thực hành múa xòe. Từ thế hệ mầm non đến học sinh tiểu học, trung học, các em đều có cơ hội được học múa xòe để lưu giữ truyền thống. Trong các đội múa xòe của xã, nhiều thế hệ cũng cùng tham gia, từ những người sinh năm 1930 đến những người trẻ sinh năm 2013.

“Không phải riêng bác mà tất cả mọi người trong câu lạc bộ cũng như các cụ, đều mong rằng tất cả các thế hệ sau này sẽ học tập, lưu truyền lại tất cả những điệu xòe cổ mà do các cụ đã để lại”, bà Chuyền bộc bạch.

Đưa di sản hòa nhịp cùng đời sống đương đại

Xác định việc bảo tồn di sản phải song hành với phát huy giá trị trong đời sống mới, chính quyền xã Chấn Thịnh đã triển khai các hoạt động thiết thực nhằm duy trì và quảng bá xòe cổ.

Ông Hoàng Thế Quân, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Chấn Thịnh cho biết: “Xã Chấn Thịnh về cộng đồng dân cư thì chủ yếu là dân tộc Kinh và dân tộc Tày, trong đó dân tộc Tày chiếm 44,17%. Các điệu múa xòe của dân tộc Tày xã Chấn Thịnh luôn được phát huy và giữ gìn từ ngày xưa đến nay. Qua đó, địa phương thành lập những đội múa xòe để diễn ở các lễ hội như đình Bằng Là, hay những hội truyền thống của xã Chấn Thịnh vào những dịp lễ, Tết và những dịp giao lưu, học hỏi ở các địa phương.”

Bên cạnh các không gian biểu diễn quen thuộc, việc ứng dụng truyền thông và nền tảng số đang giúp điệu xòe cổ Chấn Thịnh tiếp cận gần hơn với công chúng rộng rãi. Các tiết mục văn nghệ đặc sắc như múa chai, xòe hoa đã được ghi hình, phát sóng trên các kênh truyền hình địa phương và chia sẻ trên mạng xã hội, tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực.

Sự chung tay của chính quyền địa phương, tâm huyết của những người gìn giữ di sản và sự tiếp nối của thế hệ trẻ đang góp phần duy trì sức sống cho điệu xòe cổ Chấn Thịnh. Từ những vòng xòe trong lễ hội, sinh hoạt cộng đồng đến các hoạt động giao lưu, điệu xòe tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ, trở thành một nét văn hóa được gìn giữ trong đời sống của người Tày nơi đây.