Giữ gìn văn hóa từ những lớp học dưới tán chè Shan tuyết Lào Cai

Giữa những cây chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở thôn Pang Cáng, xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai, những tán chè phủ kín sườn núi dường như lưu giữ cả một lớp trầm tích văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Từ cách chọn búp, sao trà, thử lửa đến cách cảm nhận hương vị của từng mẻ trà sau khi pha, mọi kinh nghiệm đều được tích lũy qua năm tháng và truyền lại từ người đi trước cho người đi sau.

Suối Giàng hiện có hàng nghìn cây chè Shan tuyết cổ thụ, trong đó nhiều cây có tuổi đời hàng trăm năm và đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Sinh trưởng ở độ cao hơn 1.300m, quanh năm mây phủ và khí hậu mát mẻ, cây chè nơi đây cho những búp trà phủ lớp lông trắng mịn, tạo nên hương thơm đặc trưng và vị ngọt hậu được nhiều người yêu trà biết đến. Song, điều làm nên giá trị của trà Shan tuyết không chỉ nằm ở điều kiện tự nhiên hay tuổi đời của cây chè, mà còn ở vốn tri thức được gìn giữ qua nhiều thế hệ người Mông sinh sống trên vùng núi này.

"Đối với đồng bào Mông ở Suối Giàng, cây trà chính là nguồn sống. Còn cây trà thì sẽ không lo chết đói", bà Chu Thị Tú Liên, giáo viên tại thôn Pang Cáng, xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai chia sẻ. Câu nói mộc mạc ấy phản ánh cách người Mông nhìn về cây chè qua nhiều thế hệ. Với họ, cây trà là sinh kế, là tài sản của gia đình và gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng. Vì thế, giữ cây chè cũng là giữ lại những kinh nghiệm canh tác, cách ứng xử với thiên nhiên và vốn hiểu biết được truyền từ đời này sang đời khác.

Cùng một loại nguyên liệu nhưng mỗi người làm lại tạo ra một phẩm trà khác nhau. Chỉ cần thay đổi nhiệt độ sao hay thời gian chế biến một chút, hương vị đã có thể đổi khác. Theo bà Chu Thị Tú Liên, điều quyết định chất lượng của trà Shan tuyết không chỉ nằm ở búp chè mà còn ở kinh nghiệm và cảm nhận của người làm nghề. Đó là loại tri thức được tích lũy qua nhiều năm thực hành, được kiểm chứng bằng thời gian và rất khó thay thế bằng máy móc hay một công thức chung. Nếu không tiếp tục được trao truyền, những kinh nghiệm quý ấy có nguy cơ mai một cùng với các nghệ nhân lớn tuổi.

Xuất phát từ trăn trở đó, bà Liên đã mở những lớp học làm trà dành cho trẻ em trong bản. Dưới tán chè Shan tuyết, các em được làm quen với cây chè từ những công việc đơn giản, đồng thời tìm hiểu về giá trị của nghề trà và văn hóa của chính cộng đồng mình. "Mình mong các bạn nhỏ ở Suối Giàng đều có thể trở thành những người làm trà, sau này được công nhận là nghệ nhân", bà Liên chia sẻ.

Việc truyền dạy vì thế không dừng ở kỹ thuật chế biến. Điều được trao lại còn là ý thức gìn giữ vùng nguyên liệu, sự cẩn trọng trong từng công đoạn và niềm tự hào về sản vật của quê hương. Khi hiểu giá trị của cây chè, thế hệ trẻ sẽ có thêm động lực để tiếp nối nghề truyền thống và góp phần xây dựng thương hiệu trà Shan tuyết ngay trên chính mảnh đất mình sinh ra.

Trong bối cảnh nhiều địa phương phát triển sản phẩm OCOP và du lịch cộng đồng, trà Shan tuyết ngày càng có cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Tuy nhiên, giá trị bền vững của một sản phẩm không chỉ được tạo nên từ thương hiệu hay bao bì, mà còn phụ thuộc vào việc những tri thức làm nên sản phẩm ấy có được duy trì hay không. Một cây chè cổ thụ có thể tồn tại hàng trăm năm, nhưng nếu những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ không còn người tiếp nối, giá trị của cây chè cũng sẽ dần phai nhạt.

Dưới những tán chè Shan tuyết ở Suối Giàng, các lớp học của bà Chu Thị Tú Liên vì thế mang ý nghĩa nhiều hơn một hoạt động truyền nghề. Đó là nơi những tri thức bản địa tiếp tục được trao truyền, để cùng với những cây chè cổ thụ, một phần ký ức văn hóa của cộng đồng người Mông vẫn được gìn giữ và nối dài qua từng thế hệ.