Giữ nếp nhà trong đời sống hiện đại

Đó là nơi con trẻ học cách kính trọng ông bà, cha mẹ, biết quan tâm, chia sẻ và sống có trách nhiệm với người thân. Giữa nhịp sống bận rộn, sự phát triển của công nghệ cùng những khác biệt về quan niệm sống, việc duy trì nếp nhà càng có ý nghĩa trong việc gắn kết các thành viên, bồi đắp nhân cách và trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp.

Nếp nhà bắt đầu từ những điều nhỏ

Trong hơn 30 năm giảng dạy tiếng Việt và văn hóa Việt Nam cho người nước ngoài, bà Võ Thị Thanh Bình - Giám đốc Trung tâm Tiếng Việt Sài Gòn - có dịp tiếp xúc với nhiều sinh viên gốc Việt trở về quê hương tìm hiểu cội nguồn. Điều khiến bà ấn tượng là có những người trẻ nói tiếng Việt còn bập bẹ nhưng vẫn giữ thói quen vòng tay, cúi đầu chào và "dạ, thưa" lễ phép với thầy cô.

Theo bà Bình, trong số đó có những sinh viên đang theo học tại các trường đại học như Harvard, Berkeley hay Stanford. Sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, vốn tiếng Việt của họ chủ yếu được tiếp nhận qua cha mẹ trong gia đình. Dù khả năng sử dụng tiếng mẹ đẻ còn hạn chế, những người trẻ ấy vẫn giữ được cách ứng xử mang dấu ấn giáo dục gia đình Việt. Chính sự lễ phép của các học viên khiến bà Bình nhìn lại nếp ứng xử trong gia đình mình. Bà bày tỏ trăn trở trước nguy cơ mai một những giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại, đặc biệt là cách người trẻ giao tiếp và thể hiện sự kính trọng đối với người lớn.

Một câu chuyện khác cũng khiến bà suy nghĩ là trường hợp một người cha Việt Nam tìm đến trung tâm, đề nghị thiết kế riêng khóa học hè về "công, dung, ngôn, hạnh" cho con gái đang học cuối cấp THCS. Yêu cầu ấy khiến ngay cả đội ngũ giáo viên cũng lúng túng trong việc xây dựng nội dung giảng dạy. Những giá trị từng được con trẻ tiếp nhận qua sinh hoạt gia đình, lời dạy và cách ứng xử của ông bà, cha mẹ nay trở thành nội dung được một phụ huynh tìm đến cơ sở đào tạo để truyền dạy cho con.

Bàn về việc giáo dục nếp sống gia đình hiện nay, TS Nguyễn Thị Huyền Nhung - giảng viên Học viện Phụ nữ Việt Nam - cho rằng hiếu thảo, kính trên nhường dưới và sự gắn kết yêu thương vẫn là những giá trị cần được gìn giữ. Đây là nền tảng góp phần hình thành nhân cách, đạo đức và lối sống của mỗi người nhưng không phải mọi quan niệm được duy trì qua nhiều thế hệ đều còn phù hợp. Người lớn tuổi thường đề cao sự ổn định, nền nếp và kinh nghiệm sống, trong khi người trẻ có xu hướng coi trọng quyền lựa chọn cá nhân, sự độc lập và những cơ hội phát triển mới.

Theo bà, giáo dục nếp sống gia đình cần được xây dựng trên sự lắng nghe, tôn trọng khác biệt và đối thoại giữa các thế hệ. Người lớn cần điều chỉnh những quan niệm mang tính áp đặt, đồng thời giúp con trẻ hiểu giá trị của các chuẩn mực ứng xử thay vì chỉ yêu cầu tuân theo.

"Công, dung, ngôn, hạnh" trong đời sống hôm nay

Quan niệm về "công, dung, ngôn, hạnh" cũng có nhiều thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội. Những phẩm chất từng gắn với hình mẫu người phụ nữ truyền thống đang được nhìn nhận rộng hơn, gắn với khả năng tự chăm sóc bản thân, cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi thành viên trong gia đình.

Bà Nguyễn Thị Thanh Thúy - người sáng lập Hội quán Các Bà Mẹ - cho rằng, các giá trị này vẫn cần được gìn giữ nhưng phải phù hợp với điều kiện sống hiện nay. Sự phát triển của công nghệ và các tiện ích sinh hoạt đã giúp con người giảm bớt nhiều công việc gia đình, trong khi yêu cầu về kỹ năng sống, khả năng thích ứng và ứng xử giữa các thành viên ngày càng đa dạng. Ở tuổi 50, bà Thúy tự nhận mình vẫn còn thiếu sự lắng nghe, đôi lúc dễ tranh luận hoặc chưa đồng tình với quan điểm của người khác. Bà cho biết luôn cố gắng điều chỉnh lời nói, thái độ để việc giao tiếp với con cái và người thân trở nên nhẹ nhàng hơn.

Theo bà, việc hoàn thiện bản thân là quá trình học hỏi lâu dài. Những thói quen giản dị như duy trì giờ giấc sinh hoạt, cùng nhau nấu ăn, cắm hoa, may vá hay làm các món bánh truyền thống cũng góp phần gìn giữ nếp sống gia đình. Mỗi thành viên có thể đảm nhận những công việc phù hợp với khả năng và điều kiện riêng "Biết những kỹ năng sinh hoạt cơ bản sẽ giúp người trẻ chủ động hơn trong cuộc sống. Các hoạt động này còn tạo cơ hội để các thế hệ chia sẻ kinh nghiệm và gắn kết với nhau", bà Thúy nhận định. 

TS tâm lý Nguyễn Tú Anh cũng đề cao việc dành thời gian và sự quan tâm thực chất cho gia đình. "Điều quý giá cha mẹ dành cho con không nhất thiết là vật chất hay điều kiện sống đủ đầy, mà còn là sự hiện diện, lắng nghe và đồng hành". Theo bà, một bữa cơm không điện thoại, những cuộc trò chuyện sau giờ làm hay khoảng thời gian cha mẹ thực sự chú tâm nghe con chia sẻ đều có ý nghĩa trong việc duy trì sự gắn bó giữa các thành viên và giúp trẻ cảm nhận được những chuẩn mực cần phải giữ gìn".

Những giá trị làm nên nếp nhà được vun đắp qua cách ứng xử và sinh hoạt của mỗi gia đình. Dẫu quan niệm sống có nhiều thay đổi, sự lễ phép, lòng hiếu thảo và tinh thần trách nhiệm vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách. Điều cần thiết là tạo được môi trường để những giá trị ấy trở thành thói quen tự nhiên, thay vì những lời dạy khuôn mẫu của người lớn.