Hà Nội cải tạo chung cư cũ: Gỡ nút thắt tạm cư và sinh kế của người dân

Cải tạo chung cư cũ tại Hà Nội là một trong những nội dung trọng tâm của quá trình chỉnh trang đô thị, khi nhiều khu nhà được xây dựng từ hàng chục năm trước hiện đã xuống cấp. Thống kê cho thấy thành phố có khoảng 2.160 nhà chung cư, tập thể cũ quy mô từ 50–60 năm tuổi, nhiều nơi xuất hiện bất cập về hạ tầng và an toàn vận hành. 

Thực tế tại các khu tập thể cho thấy, đường dân sinh bị lấn chiếm, tình trạng cơi nới diễn ra phổ biến, gây khó khăn cho việc tiếp cận của các phương tiện cứu hộ, cứu nạn. Cùng với đó, hệ thống dây điện xuống cấp, chằng chịt; không gian sống chật hẹp, hạ tầng thoát nước hạn chế, dẫn đến ngập úng mỗi khi mưa lớn. Những tồn tại kéo dài này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt của hàng vạn người dân.

Nhu cầu từ thực tiễn và những nỗi lo thường trực

Tại khu tập thể Thanh Xuân Bắc, nơi đã gắn bó hơn 40 năm, bà Nguyễn Thị Tí cho biết nhu cầu cải tạo đã trở nên cấp thiết. Theo bà, tình trạng lấn chiếm, cơi nới khiến không gian sống chật chội, phương tiện cứu hỏa, cứu thương khó tiếp cận; mỗi khi mưa lớn lại xảy ra ngập úng vì cống thoát nước xuống cấp, bốc mùi, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. 

“Chúng tôi rất mong được cải tạo. Dù có thiệt thòi một chút cũng được, miễn là có nơi ở mới khang trang, bảo đảm điều kiện sống tốt hơn” - bà Tí chia sẻ. 

Ý kiến của bà Tí cũng là tâm tư chung của nhiều cư dân tại khu tập thể Thanh Xuân Bắc, khi mong muốn sớm được cải tạo, xây dựng lại để có môi trường sống tốt hơn.

Tuy nhiên, bên cạnh sự đồng thuận, không ít người dân vẫn bày tỏ tâm lý cân nhắc khi nhắc đến việc cải tạo, xuất phát từ những lo ngại rất thực tế về sinh kế và nơi ở trong quá trình chuyển đổi. Bà Lê Thị Nhàn (78 tuổi), cán bộ hưu trí, cư dân khu chung cư cũ phường Kim Liên cho biết, việc di dời tạm thời khiến bà và nhiều người cao tuổi còn nhiều băn khoăn.

“Chúng tôi cũng hiểu cải tạo là cần thiết, nhưng điều lo nhất là trong thời gian xây dựng sẽ ở đâu, sinh hoạt ra sao. Nhiều người buôn bán nhỏ, nếu phải đi xa thì rất khó duy trì cuộc sống”, bà Nhàn chia sẻ.

Theo bà Nhàn, chính những lo lắng về nơi ở tạm cư và nguồn thu nhập hằng ngày khiến không ít cư dân còn chần chừ, chưa thực sự yên tâm với phương án cải tạo, dù về lâu dài ai cũng mong có điều kiện sống tốt hơn.

“Nếu khu nhà thuộc diện cải tạo, chúng tôi mong Nhà nước và nhân dân cùng làm. Nguyện vọng lớn nhất là sau khi hoàn thành, chúng tôi vẫn được quay trở về đây sinh sống, vì đã gắn bó với nơi này quá lâu năm” -  bà Nhàn chia sẻ. 

Những ý kiến trái chiều giữa mong muốn cải tạo để nâng cao chất lượng sống và nỗi lo về sinh kế, nơi ở trong giai đoạn chuyển tiếp cho thấy, cải tạo chung cư cũ không chỉ là câu chuyện xây dựng lại các công trình xuống cấp, mà còn liên quan trực tiếp đến đời sống và sự ổn định của người dân.

Phương án hỗ trợ thu hồi tái thiết, chỉnh trang

Tính đến đầu năm 2026, Hà Nội có 19 dự án cải tạo chung cư cũ được triển khai, đạt tỷ lệ khoảng 1,2%. Để tìm phương án phù hợp nhằm bảo đảm an toàn cho người dân và phòng ngừa rủi ro, thành phố hiện đang tập trung kiểm định, đánh giá toàn bộ khoảng 2.160 nhà chung cư, tập thể cũ vốn đã xuống cấp sau nhiều thập kỷ vận hành. 

Song song với công tác đánh giá kỹ thuật này, việc xây dựng một cơ chế bồi thường, tái định cư linh hoạt được xem là bước đi cần thiết tiếp theo để tạo sự đồng thuận và giải tỏa những băn khoăn thực tế của cư dân.

Để tìm lời giải cho bài toán này, TP Hà Nội hiện đang lấy ý kiến rộng rãi về dự thảo Nghị quyết quy định chính sách, biện pháp, tiêu chí, điều kiện thực hiện dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị trên địa bàn. Các phương án đề xuất trong dự thảo hướng tới việc giải quyết trực tiếp hai vấn đề cốt lõi: nơi ở và ổn định đời sống, sản xuất kinh doanh mà những cư dân như bà Tí, bà Nhàn đang trăn trở.

Theo đó, người bị thu hồi căn hộ được đề xuất lựa chọn một trong bốn phương án: tái định cư tại chỗ; nhận nhà tại địa điểm khác; nhận tiền bồi thường; hoặc kết hợp cả nhà và tiền. Đối với nguyện vọng tái định cư tại chỗ, dự thảo định hướng ưu tiên bố trí quỹ nhà cho người có công, người khuyết tật, hộ nghèo và gia đình nhiều thế hệ; đồng thời quy định căn hộ mới phải có diện tích, chất lượng tương đương hoặc cao hơn căn hộ cũ. Bên cạnh đó, các cơ chế về bố trí tạm cư, chi trả tiền thuê nhà và hỗ trợ ổn định sản xuất cho các hộ buôn bán nhỏ cũng đang được cơ quan chức năng xem xét đưa vào khung chính sách nhằm bảo đảm đời sống cho cư dân trong giai đoạn chuyển tiếp.

Dưới góc độ chuyên môn, để các phương án bồi thường và tái định cư đạt tính khả thi cao khi áp dụng vào thực tế, TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, các giải pháp quy hoạch kiến trúc nên gắn liền với mục tiêu an dân thông qua các phương án bố trí không gian cụ thể. 

Thay vì tập trung áp lực xây dựng vào các khu nội đô vốn đã quá tải, thành phố có thể xem xét điều tiết mật độ dân cư sang các khu vực lân cận hoặc các trục giao thông công cộng lớn (TOD). Việc giảm bớt áp lực nén trong lõi đô thị sẽ tạo ra dư địa đất đai tại chỗ để xây dựng hạ tầng xã hội, góp phần xử lý các vấn đề ngập úng hay lối tiếp cận cứu hộ, từ đó hỗ trợ xây dựng những khu tái định cư đồng bộ, khang trang hơn cho người dân.

Bên cạnh đó, theo chuyên gia, việc tổ chức di dời có thể được thực hiện theo từng giai đoạn cuốn chiếu, ưu tiên các khu nhà nguy hiểm, đồng thời bố trí tạm cư trong phạm vi phù hợp để hạn chế xáo trộn đời sống, giúp người dân duy trì sinh hoạt. 

Đặc biệt, cần có cách nhìn linh hoạt hơn về tái định cư khi tính toán phương án bố trí trong cùng khu vực, bảo đảm kết nối hạ tầng tương đương. Đồng thời, đối với bài toán sinh kế của các hộ buôn bán nhỏ, việc thiết kế không gian sau cải tạo nên tính toán bố trí khu thương mại, dịch vụ phù hợp ở tầng trệt để người dân có thể tiếp tục hoạt động kinh doanh ổn định khi trở về.

Để các chính sách sau khi ban hành được triển khai hiệu quả, hạn chế vướng mắc về pháp lý, việc thiết lập một “bản đồ nền số” (GIS) thống nhất cho từng khu chung cư được xem là giải pháp cần thiết. Hệ thống này giúp làm rõ ranh giới, quyền sở hữu và hiện trạng pháp lý, tạo cơ sở để các cơ quan chức năng và chính quyền cơ sở phối hợp xử lý các vấn đề phát sinh. 

Bên cạnh đó, việc công khai thông tin theo từng bước triển khai sẽ góp phần tăng tính minh bạch, giúp người dân nắm rõ lộ trình và phương án thực hiện. Khi các vấn đề về pháp lý, thông tin và quyền lợi được làm rõ, quá trình cải tạo không chỉ thuận lợi hơn về thủ tục, mà còn tạo sự yên tâm, đồng thuận từ phía cư dân.

Cải tạo chung cư cũ không chỉ là việc thay thế các công trình xuống cấp, mà còn là quá trình sắp xếp lại không gian sống gắn với bảo đảm đời sống người dân. Khi những vấn đề về tạm cư, tái định cư và sinh kế được giải quyết thỏa đáng, quá trình cải tạo mới có thể được thúc đẩy hiệu quả và bền vững hơn.