Hành trình mở rộng của những "giọt sữa sẻ chia"

Từ nguồn sữa hiến tặng đến một phần của chăm sóc sơ sinh

Trong các đơn vị chăm sóc tích cực sơ sinh, có những trẻ chào đời quá sớm hoặc có cân nặng quá thấp để có thể bú mẹ trực tiếp. Một số bà mẹ chưa đủ sữa trong những ngày đầu sau sinh hoặc vì những lý do khác chưa thể cung cấp sữa cho con. Khi đó, sữa mẹ hiến tặng được xử lý tại ngân hàng sữa có thể trở thành nguồn dinh dưỡng thay thế quan trọng.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi năm có hơn 20 triệu trẻ chào đời với cân nặng dưới 2,5 kg, trong đó hơn 96% ở các nước đang phát triển. Trẻ nhẹ cân có nguy cơ cao mắc bệnh, chậm phát triển thể chất và tinh thần, thậm chí tử vong trong giai đoạn sơ sinh và những năm đầu đời. WHO xác định sữa của chính người mẹ vẫn là lựa chọn ưu tiên đối với trẻ sinh non và nhẹ cân. Tuy nhiên, khi nguồn sữa này không có sẵn, sữa mẹ hiến tặng có thể được cân nhắc, đặc biệt đối với trẻ sinh non dưới 32 tuần hoặc trẻ có cân nặng khi sinh dưới 1,5 kg, nếu có ngân hàng sữa bảo đảm an toàn và phù hợp về chi phí.

WHO cho biết, so với sữa công thức, sử dụng sữa mẹ hiến tặng ở trẻ nhẹ cân làm giảm nguy cơ viêm ruột hoại tử - một bệnh đường ruột nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh - và một số bệnh nhiễm trùng trong thời gian đầu nằm viện. Chính nhu cầu bảo đảm nguồn sữa an toàn cho nhóm trẻ dễ bị tổn thương đã đưa mô hình ngân hàng sữa phát triển vượt ra ngoài phạm vi của một số bệnh viện riêng lẻ. Theo WHO, ngân hàng sữa mẹ đã được thiết lập tại hơn 60 quốc gia; số cơ sở ở các nước thu nhập thấp và trung bình tuy còn hạn chế nhưng đang gia tăng.

Về nguyên tắc, ngân hàng sữa mẹ không đơn thuần là nơi "nhận và cho" sữa. Đây là một hệ thống chuyên môn gồm nhiều công đoạn nhằm bảo đảm nguồn sữa hiến tặng an toàn trước khi đến với trẻ. Người hiến sữa phải trải qua quá trình tuyển chọn và sàng lọc theo quy định của từng hệ thống. Sữa sau khi được thu nhận phải được vận chuyển, bảo quản, xử lý, kiểm tra chất lượng và ở phần lớn các mô hình hiện nay được thanh trùng trước khi phân phối.

WHO đang xây dựng hướng dẫn toàn cầu về ngân hàng sữa mẹ, trong đó tập trung vào những vấn đề như lựa chọn và sàng lọc người hiến, vận chuyển, bảo quản, xử lý sữa, thanh trùng và phân phối công bằng. Việc tiêu chuẩn hóa ngày càng trở nên cấp thiết khi mạng lưới ngân hàng sữa trên thế giới mở rộng. Sữa mẹ hiến tặng là một sản phẩm sinh học có nguồn gốc từ con người, do đó việc bảo đảm an toàn không chỉ phụ thuộc vào khâu thanh trùng mà còn đòi hỏi kiểm soát toàn bộ chuỗi, từ người hiến đến người nhận.

Một nguyên tắc quan trọng khác được WHO nhấn mạnh là ngân hàng sữa không nhằm thay thế việc nuôi con bằng sữa của chính người mẹ. Ngược lại, hoạt động ngân hàng sữa phải nằm trong tổng thể các chính sách bảo vệ, thúc đẩy và hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ. Sữa hiến tặng đóng vai trò bổ sung khi sữa của mẹ ruột không đủ hoặc không thể sử dụng.

Châu Âu và Bắc Mỹ mở rộng mạng lưới

Sự phát triển mạnh của ngân hàng sữa thể hiện rõ tại châu Âu. Theo bản đồ cập nhật của Hiệp hội Ngân hàng Sữa mẹ châu Âu (EMBA), khu vực này hiện có 282 ngân hàng sữa đang hoạt động và 18 cơ sở được lên kế hoạch, cho thấy mạng lưới đã mở rộng đáng kể trong những thập niên qua.

Tuy nhiên, mức độ bao phủ giữa các nước rất khác nhau: Italy có 39 ngân hàng đang hoạt động, Pháp 36, Đức 31, Thụy Điển 28, Phần Lan 17, Tây Ban Nha và Ba Lan cùng có 16, trong khi Anh có 15 và Na Uy có 12. Một số nước mới chỉ có một vài cơ sở.

Pháp là một trong những quốc gia có truyền thống lâu đời về lĩnh vực này. Các ngân hàng sữa tại đây bắt đầu hoạt động từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và được điều chỉnh bằng các quy định pháp luật. Hiện EMBA ghi nhận Pháp có 36 ngân hàng sữa đang hoạt động.

Tại Đức, ngân hàng sữa đầu tiên được mở ở Magdeburg từ năm 1919. Đến nay, nước này có 31 cơ sở hoạt động và 7 cơ sở được lên kế hoạch. Dù vậy, EMBA cho biết mạng lưới ngân hàng sữa tại Đức vẫn phân bố chưa đồng đều, với nhiều khu vực chưa có cơ sở cung cấp sữa hiến tặng.

Một xu hướng đáng chú ý tại châu Âu hiện nay là chuyển từ mở rộng số lượng sang hài hòa hóa tiêu chuẩn. Dự án IMAGINE-HMB do Liên minh châu Âu tài trợ hướng tới xây dựng bộ hướng dẫn thống nhất về sử dụng sữa mẹ hiến tặng, với trọng tâm là tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn, chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc, vận chuyển và giám sát hoạt động của các ngân hàng sữa.

Tại Bắc Mỹ, nhu cầu cũng đang tăng nhanh. Hiệp hội Ngân hàng Sữa mẹ Bắc Mỹ (HMBANA) cho biết 31 ngân hàng sữa phi lợi nhuận thành viên đã phân phối 13 triệu ounce (tương đương khoảng 384.000 lít) sữa mẹ hiến tặng đã thanh trùng trong năm 2025, tăng 12% so với năm trước và là mức cao kỷ lục của mạng lưới.

Theo HMBANA, nguồn sữa này chủ yếu hướng tới những trẻ sơ sinh dễ bị tổn thương về mặt y tế, trong đó có trẻ được chăm sóc tại các đơn vị chăm sóc tích cực sơ sinh. Lượng sữa phân phối tăng cũng kéo theo nhu cầu mở rộng mạng lưới người hiến, nâng cao nhận thức xã hội và tìm kiếm nguồn tài chính ổn định cho hoạt động của các ngân hàng sữa.

Brazil và mô hình ngân hàng sữa công cộng

Nếu châu Âu nổi bật với lịch sử phát triển lâu dài và xu hướng tiêu chuẩn hóa, Brazil là một trường hợp đặc biệt khi xây dựng ngân hàng sữa thành mạng lưới y tế công cộng quy mô quốc gia.

Theo Bộ Y tế Brazil, nước này hiện có 226 ngân hàng sữa mẹ, phân bố tại tất cả các bang và Đặc khu Liên bang. Chính phủ Brazil đánh giá đây là mạng lưới ngân hàng sữa mẹ lớn và phức hợp nhất thế giới. Hệ thống được triển khai thông qua Bộ Y tế và Viện Fernandes Figueira thuộc Quỹ Oswaldo Cruz.

Điểm đáng chú ý trong mô hình Brazil là ngân hàng sữa không chỉ thực hiện nhiệm vụ thu nhận và phân phối sữa, mà còn hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ, tư vấn cho gia đình, kiểm soát chất lượng, huy động người hiến và kết nối với hệ thống chăm sóc sơ sinh.

Quy mô hoạt động được thể hiện qua những con số. Riêng năm 2024, Brazil ghi nhận 193.000 phụ nữ hiến tổng cộng 245.700 lít sữa, qua đó hỗ trợ hơn 219.300 trẻ sinh non và nhẹ cân đang được điều trị tại các đơn vị chăm sóc tích cực sơ sinh trên toàn quốc.

Kinh nghiệm của Brazil cũng đang trở thành một phần của hợp tác quốc tế. Các hoạt động liên quan đến mạng lưới ngân hàng sữa của nước này đã thu hút sự tham gia của đại diện nhiều quốc gia Mỹ Latin, châu Âu và châu Phi nói tiếng Bồ Đào Nha, cho thấy ngân hàng sữa ngày càng được nhìn nhận như một cấu phần của chính sách chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, thay vì chỉ là một dịch vụ trong bệnh viện.

Tuy nhiên, một quốc gia có ngân hàng sữa không đồng nghĩa mọi trẻ cần sữa hiến tặng đều có thể tiếp cận nguồn sữa này. Chi phí thiết lập cơ sở, trang thiết bị xét nghiệm và thanh trùng, nhân lực chuyên môn, vận chuyển lạnh, hệ thống truy xuất nguồn gốc, tuyển chọn người hiến và duy trì nguồn sữa ổn định đều là những thách thức đáng kể.

Đây cũng là lý do WHO gắn khuyến nghị sử dụng sữa mẹ hiến tặng với điều kiện có thể xây dựng một hệ thống ngân hàng sữa an toàn và phù hợp về chi phí. Bảo đảm nguồn sữa không mang nguy cơ lây truyền HIV và các bệnh nhiễm trùng khác đòi hỏi những quy trình kiểm soát nghiêm ngặt, đây có thể là gánh nặng đối với những hệ thống y tế còn hạn chế về nguồn lực.