Hành trình vẽ lại chân dung của một thế hệ anh hùng

Chiến tranh đã lùi xa, đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới nhưng những vết thương và sự hy sinh của các thế hệ cha anh vì nền độc lập, tự do của Tổ quốc vẫn luôn được khắc cốt ghi tâm. Sự tri ân ngày hôm nay không chỉ là trách nhiệm của thế hệ đi trước, mà đang được tiếp nối bằng những hành động cụ thể, thiết thực với sự chung tay của toàn xã hội, đặc biệt là sự tham gia chủ động của các tổ chức cộng đồng và những người trẻ.

Những người mang khát vọng hồi sinh ký ức

Kỷ niệm 79 năm ngày 27/7 năm nay ghi dấu sự tham gia của nhiều tổ chức cộng đồng để tri ân các anh hùng liệt sĩ. Trong đó, Skyline Team, một nhóm các bạn trẻ đam mê công nghệ, được biết đến với dự án phục dựng di ảnh liệt sĩ phi lợi nhuận. Đặc biệt, trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Skyline Team đã đóng góp những nỗ lực không mệt mỏi.

Chỉ riêng trong tháng Bảy, nhóm đã thực hiện phục dựng gần 1.000 di ảnh trên khắp mọi miền Tổ quốc. Một trong những dấu ấn tiêu biểu là đợt phối hợp với Ban Thanh niên Quân đội phục dựng 100 di ảnh tại tỉnh Tuyên Quang và tổ chức trao tặng tại Nghĩa trang Vị Xuyên linh thiêng.

Thực tế, khát vọng hồi sinh ký ức của các bạn trẻ đã kéo dài suốt 5 năm, nhóm ứng dụng công nghệ và sự sáng tạo, phục dựng khoảng 12.000 tấm ảnh bị mờ nhòe qua thời gian, trong đó phần lớn là ảnh liệt sĩ. Họ làm việc Trung ương Đoàn và Đoàn Thanh niên các cấp, các cơ quan ban ngành, đoàn thể và chính quyền địa phương tổ chức các buổi tri ân, trao ảnh phục dựng cùng các phần quà cho các gia đình liệt sĩ, mẹ Việt Nam Anh hùng.

Hành trình tìm lại gương mặt cho các anh thường bắt đầu từ sự mất mát khó có thể bù đắp của gia đình các liệt sĩ. Chị Bùi Thị Ngọc Anh, con dâu liệt sĩ Phan Viết An chia sẻ trong sự xúc động khi nhận lại di ảnh của bố chồng: "Bố chồng tôi hy sinh khi chồng tôi mới 1 tuổi, vì thế gia đình chưa từng có một bức ảnh tập thể nào". Nhóm Skyline không chỉ phục dựng ảnh liệt sĩ mà còn tinh tế xử lý độ tuổi để ghép thành một bức ảnh gia đình đoàn viên chân thực, giúp gia đình thỏa nguyện mong mỏi suốt hàng chục năm.

Thậm chí, có những trường hợp liệt sĩ hy sinh mà không để lại bất kỳ hình ảnh nào, như liệt sĩ Nguyễn Ngọc Toản, hy sinh năm 1947. Anh Nguyễn Huy Hoàng, một trong những người được nhóm bạn trẻ phục dựng lại di ảnh người bác đã hy sinh kể lại, nhóm Skyline đã phục dựng lại ảnh hoàn toàn qua lời kể của gia đình để phác họa lại chân dung. Khi nhìn thấy kết quả, gia đình đã vô cùng bất ngờ vì hình ảnh rất có hồn và giống với ký ức.

Trao đổi với phóng viên Thời báo VTV, Anh Khuất Văn Hoàng, Phó trưởng nhóm Skyline cho biết, quy trình để phục dựng ảnh cần kết hợp giữa sự tỉ mỉ người làm và cả trí tuệ nhân tạo.

“Trước tiên, chúng tôi phác họa bằng phần mềm Photoshop, vẽ lại từng chi tiết từ ánh mắt đến làn môi dựa trên lời kể hoặc ảnh cũ nát. Sau đó, công nghệ AI chỉ là công cụ hỗ trợ xử lý các phần như tóc, trang phục quân đội để tăng độ chân thực, sắc nét hơn”, anh Hoàng chia sẻ, “Nếu trước đây một bức ảnh khó có thể mất hàng tuần, thì nay với AI, thời gian có thể rút ngắn xuống còn 2-3 tiếng, dù những ca đặc biệt vẫn cần sự tinh chỉnh thủ công kỹ lưỡng”.

Điều kỳ diệu xảy ra khi nghệ thuật phục dựng ảnh gặp gỡ khoa học chính xác. Như trường hợp của liệt sĩ Nguyễn Văn Thống, quê ở Bắc Ninh, khi nhóm đang hoàn thiện bức ảnh cho gia đình thì cũng là lúc mẫu sinh phẩm của ông đang được đưa đi xét nghiệm ADN trong chiến dịch 500 ngày đêm.

Giải mã ADN - chìa khóa trả lại tên cho các anh

Bên cạnh những nét vẽ ký ức, Chiến dịch 500 ngày đêm còn ghi dấu ấn bởi một "mặt trận" đặc biệt: phòng thí nghiệm giám định ADN. Đây là giải pháp khoa học trọng tâm với mục tiêu giám định khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2027. Điểm đột phá của chiến dịch là việc ứng dụng công nghệ ADN thế hệ mới (NGS SNP).

Công nghệ này cho phép các nhà khoa học khai thác thông tin từ hệ gen nhân, thay vì chỉ dựa vào dòng mẹ qua hệ gen ty thể như trước đây. Điều này mở rộng phạm vi tìm kiếm huyết thống đến tận đời thứ 4, thứ 5 (bao gồm cả dòng bố và dòng mẹ). Ngay cả những mẫu hài cốt đã nằm sâu hàng chục năm dưới lòng đất, bị suy thoái nặng thành những đoạn ADN cực ngắn, nay cũng có thể được phục hồi và đối sánh với độ chính xác rất lớn.

Tại tỉnh Phú Thọ, nơi có 32 điểm lấy mẫu đang hoạt động hết công suất để thu nhận khoảng 20.000 mẫu sinh phẩm mỗi ngày, cuộc đời của bà Nguyễn Thị Đài (xã Vĩnh Phú) chất chứa nhiều nỗi đau khi bố mẹ mất sớm, một mình bà tiễn cả em trai và con trai lên đường ra mặt trận Tây Ninh và cả hai đều không trở về.

Ở tuổi gần đất xa trời, đôi mắt đã mờ và đôi chân đã mỏi sau nhiều lần lặn lội vào Nam tìm mộ nhưng vô vọng, bà vẫn kiên trì chống gậy đến điểm lấy mẫu ADN. Bà Nguyễn Thị Đài tâm sự: "Sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc, vì đất nước, vì dân. Nhưng mong mỏi nhất là đem được em và con tôi về lại quê hương bản quán". 

Trong cuộc chạy đua với thời gian này, các giám định viên luôn làm việc với tinh thần "mệnh lệnh từ trái tim". Trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh, Viện Pháp y Quân đội, thuộc Cục Quân y, Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng chia sẻ, mẫu hài cốt liệt sĩ là loại mẫu khó bậc nhất do nằm sâu trong lòng đất hàng chục năm, chịu tác động của môi trường nên ADN bị đứt gãy, suy thoái rất nặng. Mỗi sai sót nhỏ đều có thể đánh mất cơ hội cuối cùng để định danh một con người.

Trong một đợt cao điểm 12 ngày đêm, đơn vị của Trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh đã chạy đua với thời gian để giám định hàng trăm mẫu sinh phẩm thân nhân và mẫu hài cốt liệt sĩ. Nhiều kết quả khớp nối thành công đã thắp lên niềm hạnh phúc vô bờ cho các gia đình liệt sĩ sau nhiều thập kỷ mòn mỏi ngóng trông.

"Trong ngành giám định, đây là loại mẫu thử thách bậc nhất. Có những vật liệu di truyền ít ỏi đến mức chỉ cho phép phân tích một lần duy nhất. Một sơ suất nhỏ, một thao tác thiếu cẩn trọng cũng đồng nghĩa với việc vĩnh viễn đánh mất cơ hội định danh một con người," Trung tá Ngọc Ánh chia sẻ.

Chính tính chất khắc nghiệt ấy khiến sự tỉ mỉ không còn đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật, mà là trách nhiệm đạo lý của những người làm nghề. "Một kết quả sai lệch không chỉ dừng lại ở sai số phòng thí nghiệm. Nó có thể làm tổn thương những con người đã chờ đợi mấy chục năm ròng, khiến một gia đình đón nhầm người thân, và tước đi cơ hội hồi hương của một liệt sĩ khác. Vì vậy, mọi dữ liệu đều phải được đối chiếu và kiểm chứng qua nhiều vòng khắt khe trước khi chúng tôi đặt bút đưa ra kết luận cuối cùng", Trung tá Ngọc Ánh bộc bạch.

Để những người lính không hy sinh 2 lần

 Theo số liệu từ Bộ Nội vụ, tính đến ngày hết ngày 21/7, cả nước đã tìm kiếm, quy tập được 1.482 hài cốt liệt sĩ và 7 mộ liệt sĩ tập thể; rà phá 8.462 ha bom mìn, vật nổ, cơ bản hoàn thành đối với vùng lõi Vị Xuyên; lấy mẫu 71.491 mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin, thu nhận gần 250 nghìn mẫu sinh phẩm thân nhân, đã phân tích, đồng bộ vào cơ sở dữ liệu dân cư khoảng 66 nghìn mẫu và đang tiếp tục khẩn trương giám định ADN đối với các mẫu được thu nhận.

Đây là minh chứng sống động cho đạo lý "Uống nước nhớ nguồn". Theo Đại tá Vũ Doãn Tùng, Trưởng ban liên lạc CCB Trung đoàn 1-U Minh cho rằng, một người lính có thể hy sinh hai lần. Lần đầu là khi ngã xuống trên chiến trường, lần thứ hai là khi không còn ai nhớ tên họ. Vì thế, hành trình này không chỉ là tìm hài cốt, mà là gìn giữ ký ức, gìn giữ lòng biết ơn và nhắc thế hệ hôm nay rằng hòa bình được đánh đổi bằng tuổi xuân, bằng máu và bằng cả những cái tên từng bị thời gian phủ mờ.

Mỗi cái tên được trả lại, mỗi bức chân dung được phục hồi không chỉ giúp một gia đình được đoàn tụ trong tâm tưởng mà còn là sự tiếp nối trách nhiệm của thế hệ hôm nay với lịch sử. Những điều còn mãi sau chiến tranh chính là lòng biết ơn và sự ghi nhận.

Chiến dịch 500 ngày đêm vẫn đang tiếp tục, mang theo hy vọng làm vơi đi nỗi đau của hàng nghìn gia đình. Đó là một hành trình thiêng liêng, khẳng định rằng hòa bình ngày hôm nay được xây đắp từ máu xương và những cái tên không bao giờ bị lãng quên.