Hé lộ lịch sử Sao Hỏa từ thiên thạch hơn 4,1 tỷ năm tuổi tìm thấy tại sa mạc Sahara

Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) mới đăng tải thông tin về một thiên thạch mang tên Teghaza 001 được phát hiện năm 2022 tại một vùng đồng bằng muối thuộc Mali, ở sa mạc Sahara. Mẫu đá nặng khoảng 800 gram, có màu hồng nhạt và chứa những khoáng vật đặc biệt, giúp các nhà khoa học tìm hiểu giai đoạn đầu trong lịch sử Sao Hỏa.

Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học Science cho thấy Teghaza 001 là một trong ba thiên thạch Sao Hỏa cổ xưa nhất từng được tìm thấy trên Trái Đất. Đáng chú ý, mẫu đá đã chịu tác động của nước trên Sao Hỏa cách đây khoảng 4,1 tỷ năm, đồng nghĩa với việc bản thân nó có thể hình thành từ trước thời điểm này.

Theo NASA, hiện có khoảng 435 thiên thạch được xác định có nguồn gốc từ Sao Hỏa. Những mẫu vật này được đưa tới Trái Đất sau khi các vụ va chạm thiên thể làm vật chất từ bề mặt Sao Hỏa văng vào không gian và một phần rơi xuống hành tinh chúng ta. Nguồn gốc của thiên thạch được xác minh thông qua việc so sánh thành phần hóa học, khoáng vật và đặc điểm đồng vị với dữ liệu thu thập từ các sứ mệnh thám hiểm Sao Hỏa.

Bà Yang Liu, nhà khoa học thuộc Phòng thí nghiệm Sức đẩy phản lực (JPL) của NASA tại California, đồng thời là tác giả chính nghiên cứu, cho biết ban đầu nhóm nghiên cứu chưa nhận thấy hết giá trị đặc biệt của Teghaza 001. Chỉ sau khi tiến hành phân tích kỹ cấu trúc và thành phần khoáng vật, các nhà khoa học mới phát hiện mẫu đá có những đặc điểm khác thường so với các thiên thạch Sao Hỏa từng được nghiên cứu.

Điểm nổi bật của Teghaza 001 là sự kết hợp đa dạng các khoáng vật có nguồn gốc magma, trong đó có những tinh thể zircon. Đây là loại khoáng vật có khả năng lưu giữ thông tin về thời điểm hình thành và những biến đổi địa chất mà đá từng trải qua. Phân tích cho thấy lớp vỏ chứa mẫu đá này hình thành khi magma nguội đi, sau đó chịu tác động của nước dưới bề mặt Sao Hỏa. Đặc điểm khoáng vật của Teghaza 001 cũng tương đồng với những thành phần được tàu quỹ đạo Mars Reconnaissance Orbiter của NASA ghi nhận tại vùng cao nguyên phía Nam Sao Hỏa.

Nhóm nghiên cứu đã xác định 13 khu vực trên hành tinh Đỏ có thành phần khoáng vật và hóa học phù hợp với mẫu thiên thạch. Tuy nhiên, các nhà khoa học chưa thể xác định chính xác địa điểm Teghaza 001 bắt nguồn.

Ông Lee Saper, nhà khoa học tại Trung tâm Nghiên cứu Ames của NASA, nhận định đây là mẫu vỏ Sao Hỏa đầu tiên thuộc một khu vực địa chất mà giới nghiên cứu trước đây chưa có mẫu vật trực tiếp. Cụ thể, thiên thạch này lưu giữ dấu vết tương tác giữa nước và đá, thậm chí có thể chứa thông tin liên quan đến những biến đổi của khí quyển Sao Hỏa trong quá trình hành tinh này mất nước.

Để xác định niên đại, nhóm nghiên cứu đã sử dụng phương pháp phân tích đồng vị rubidium-strontium trực tiếp trên từng hạt khoáng vật, thay vì hòa tan toàn bộ mẫu đá như một số phương pháp truyền thống. Kết quả phân tích cho thấy Teghaza 001 đã trải qua quá trình biến đổi do nước cách đây khoảng 4,1 tỷ năm. Những dấu hiệu trong đồng vị oxy, cấu trúc và thành phần hóa học của khoáng vật cũng gợi ý rằng chu trình nước trên Sao Hỏa thời kỳ đầu có thể phức tạp và biến động hơn so với một số nhận định trước đây.

Một nghiên cứu khác về Teghaza 001, công bố trên tạp chí Science Advances hồi tháng 6/2026, tập trung phân tích hàm lượng nước trong mẫu đá và xem xét vai trò của nước đối với quá trình hình thành địa hình Sao Hỏa cổ đại. Theo NASA, Teghaza 001 có giá trị đặc biệt bởi các thiên thạch Sao Hỏa cổ xưa khác thường chỉ phản ánh những khía cạnh hạn chế của lịch sử hành tinh. Trong khi đó, mẫu đá mới cung cấp đồng thời thông tin về sự hình thành lớp vỏ từ magma và quá trình biến đổi do nước.

Phát hiện này góp phần bổ sung bằng chứng cho thấy nước từng tham gia vào các quá trình địa chất trên Sao Hỏa từ rất sớm. Tuy nhiên, những dấu tích nước trong thiên thạch chưa đủ để khẳng định hành tinh này từng có sự sống. Các nhà khoa học cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ thời gian, điều kiện và mức độ tương tác giữa nước với vật chất trong lớp vỏ Sao Hỏa.