Hình thành các cực tăng trưởng đô thị mới

Tái cấu trúc không gian đô thị quốc gia 

Sau một năm thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành bộ máy chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống đô thị Việt Nam đã được tổ chức lại theo hướng tinh gọn và hiệu quả hơn. Hệ thống đô thị hiện duy trì tỷ lệ đô thị hóa đạt 53,3% với 2 đô thị loại đặc biệt (Hà Nội, TP Hồ Chí Minh), 7 đô thị loại I và 892 đô thị loại II, III. Bước ngoặt lớn trong giai đoạn này là sự hình thành các thành phố trực thuộc Trung ương mới gồm TP. Đồng Nai, TP. Bắc Ninh và TP. Quảng Ninh. Việc thành lập các cực tăng trưởng mới không đơn thuần là sự mở rộng ranh giới địa lý, mà tạo điều kiện tổ chức lại không gian phát triển, phân vai chức năng chuyên biệt và tăng cường liên kết kinh tế vùng.

Đóng góp trụ cột của các cực tăng trưởng đô thị 

Báo cáo tại Diễn đàn phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) trình bày bức tranh toàn cảnh về vai trò kinh tế của các cực tăng trưởng:

• TP. Bắc Ninh: Cực tăng trưởng công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo gắn với Vùng Thủ đô Hà Nội.
  
• TP. Đồng Nai: Trung tâm công nghiệp, dịch vụ và logistics kết nối toàn diện Vùng Đông Nam Bộ.
  
• TP. Quảng Ninh: Cực tăng trưởng kinh tế biển, du lịch, dịch vụ và giao thương quốc tế.
  

Số liệu thống kê cho thấy vai trò trụ cột của đô thị đối với nền kinh tế quốc gia. Cụ thể, trong 10 địa phương có thu ngân sách nhà nước lớn nhất cả nước năm 2025, có tới 6 địa phương là đô thị; trong 10 địa phương đóng góp lớn nhất vào tăng trưởng GDP, có 7 địa phương là các đô thị trung tâm. Cụ thể, TP Hồ Chí Minh đóng góp 12,94%, Hà Nội 8,58%, Hải Phòng 5,49%, Đồng Nai 5,32%, Bắc Ninh 3,86% và Quảng Ninh đóng góp 3,82% vào tổng tăng trưởng cả nước.

Trên bảng xếp hạng quốc tế, Thủ đô Hà Nội vươn lên vị trí thứ 16 thế giới về tiềm năng tăng trưởng tương lai (Brand Finance 2024). TP Hồ Chí Minh thuộc nhóm đô thị tăng trưởng năng suất nổi bật ("Emerging Standouts" - Oxford Economics 2026) và tăng hơn 80 bậc trên bảng xếp hạng Global City Index 2026.

Chuyển tư duy quy hoạch từ "địa giới hành chính" sang "không gian chức năng" 

Để các cực tăng trưởng phát huy tối đa sức lan tỏa, việc đổi mới phương pháp lập quy hoạch có ý nghĩa quyết định. Theo TS.KTS. Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam (VUPDA), đô thị hóa là quy luật phát triển khách quan. Để Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, tỷ lệ đô thị hóa bắt buộc phải đạt trên 75%.

TS.KTS. Trương Văn Quảng phân tích: "Các dòng di chuyển về lao động, vốn, hàng hóa và dữ liệu trong thực tế hoàn toàn không dừng lại ở ranh giới hành chính. Do đó, tư duy quy hoạch cần chuyển mạnh từ 'địa giới hành chính' sang 'không gian chức năng và không gian phát triển'. Cần tách khái niệm 'đô thị' ra khỏi 'đơn vị hành chính'. Đô thị phải được tổ chức theo mạng lưới đa cực, đa trung tâm, kết nối bằng hạ tầng giao thông và hạ tầng số".

Minh họa cho định hướng này, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn chia sẻ kinh nghiệm tái cấu trúc không gian tại hai đô thị lớn nhất cả nước. Thủ đô Hà Nội: Chuyển từ mô hình tập trung đơn cực sang cấu trúc đa cực, đa trung tâm, đa tầng, đa lớp. Hà Nội tập trung phát triển các tuyến đường sắt đô thị, đường vành đai và mô hình TOD (đô thị phát triển quanh các ga giao thông công cộng), đồng thời nghiên cứu khai thác không gian ngầm để giảm áp lực cho nội đô lịch sử và tạo ra nguồn lực mới từ đất đai. TP. Hồ Chí Minh: Chuyển sang cấu trúc đa trung tâm, kết nối trung tâm tài chính hiện hữu với khu công nghệ cao phía Đông, các khu công nghiệp phía Bắc và hệ thống cảng biển - logistics phía Nam (Cái Mép - Thị Vải, Cần Giờ), hình thành chuỗi giá trị có sức cạnh tranh quốc tế.

Nhiệm vụ trọng tâm phát triển hệ thống đô thị 

Để hiện thực hóa các định hướng của Trung ương (Nghị quyết số 06-NQ/TW, 19-NQ/TW, 27-NQ/TW, 57-NQ/TW), Cục trưởng Trần Quốc Thái đề xuất 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm: Chuyển mạnh từ chiến lược sang hành động, gắn quy hoạch với kế hoạch đầu tư; Đổi mới nguồn lực, chuyển từ mở rộng đất đai sang tăng trưởng dựa trên năng suất và công nghệ; Phát triển đô thị đa tầng, đa trung tâm, mở rộng không gian ngầm, không gian biển và không gian số; Tăng cường liên kết vùng vượt ranh giới hành chính; và Xây dựng và quảng bá thương hiệu đô thị Việt Nam trên trường quốc tế.