Hoa đào - ký ức di cư và sức sống bền bỉ của người Mông

Trong các cộng đồng dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc, người Mông là một trong những tộc người gắn bó mật thiết nhất với cây đào. Với họ, đào không đơn thuần là loài hoa chơi Tết, mà là cây của đời sống - gắn với sinh kế, tâm linh và thân phận con người.

Bà Cứ Thị Dung, một người Mông sinh ra ở Lai Châu, hiện sinh sống tại Sa Pa, là một trong những người dành nhiều năm tìm hiểu, sưu tầm và gìn giữ tri thức văn hóa dân tộc mình. Theo bà, để hiểu ý nghĩa của hoa đào, phải nhìn cây đào trong mạch sống dài của cộng đồng.

Theo tương truyền của người Mông, trong những cuộc di cư xưa kia, khi phải chạy loạn qua núi cao, rừng sâu, cây đào được lựa chọn để trồng vì rễ ăn rất sâu, chịu rét giỏi, cho quả ngọt. Quả đào từng là nguồn lương thực giúp con người vượt qua những ngày đói khát. Người Mông khi rời đi thường giữ lại hạt đào trong túi áo, mang theo và trồng ở nơi ở mới. Không chỉ cho quả, cây đào còn cho cành để làm củi, cho bóng mát, cho cảm giác bám rễ giữa núi rừng.

Nhưng tầng nghĩa sâu sắc hơn nằm ở mối liên hệ giữa cây đào và đời sống tinh thần, đặc biệt là với phụ nữ Mông. “Cuộc đời người phụ nữ Mông xưa rất nhiều vất vả. Khi đau khổ, họ chọn vin vào cây đào để khóc, để giãi bày. Cây đào đứng đó, vẫn sống, vẫn nở hoa. Nhìn cây đào vươn lên, người phụ nữ cũng học cách mạnh mẽ hơn, lạc quan hơn”, bà Dung chia sẻ.

Trong quan niệm tâm linh, cành đào còn được dùng trong tang lễ để xua đuổi tà ma, bảo vệ linh hồn người đã khuất. Đào hiện diện ở cả hai đầu sinh - tử, như một biểu tượng bảo hộ và tái sinh.

Trước đây, cây đào thường được trồng ngay gần nhà, ở đầu hồi trái, đầu hồi phải, hoặc trước sân, như một cách giữ phúc khí cho gia đình. Ngày nay, khi hoa đào mang giá trị kinh tế, người Mông trồng đào rộng hơn trên nương, trên triền đồi để bán hoa, bán quả, hướng đến xây dựng sinh kế bền vững.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi hoa đào trở thành sản phẩm du lịch nhưng với người Mông, đào vẫn là loài cây thân thuộc và gắn bó. Như cách bà Cứ Thị Dung nói, hoa đào nở không phải để phô bày, mà để nhắc con người rằng, dù cuộc sống có khắc nghiệt đến đâu, vẫn có thể bám rễ, đơm hoa và sinh sôi, như chính người Mông đã làm qua bao thế hệ trên những triền núi cao.