Hơn 1.000 tỷ euro hàng hóa vào EU nhờ ưu đãi thuế quan

Trong hơn hai thập niên qua, chính sách ưu đãi thuế quan của Liên minh châu Âu (EU) đã giúp các nước đang phát triển xuất khẩu hơn 1.000 tỷ euro (1.120 tỷ USD) hàng hóa sang thị trường này. Các nước châu Á hiện chiếm ưu thế vượt trội, song cán cân có thể thay đổi trong những năm tới khi một số nền kinh tế châu Á phát triển hơn, không còn đủ điều kiện hưởng ưu đãi, trong khi vai trò của châu Phi được dự báo sẽ gia tăng.

Theo nhật báo kinh tế Les Echos ngày 3/11, từ năm 2002 đến năm 2025, tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu vào EU theo Hệ thống ưu đãi thuế quan phổ cập (GSP) đã vượt 1.000 tỷ euro. Đây là cơ chế cho phép các nước đang phát triển và kém phát triển xuất khẩu hàng hóa sang EU với mức thuế thấp hơn thông thường, thậm chí được miễn hoàn toàn thuế nhập khẩu.

Nhờ chính sách này, nhiều sản phẩm từ các nước đang phát triển đã trở nên quen thuộc với người tiêu dùng châu Âu. Chẳng hạn, hoa hồng bán tại châu Âu có thể được nhập khẩu từ Kenya hoặc Ethiopia, trong khi Mauritania hiện là nhà cung cấp bạch tuộc lớn thứ hai cho EU, sau Maroc (Ma-rốc), chiếm 24% tổng lượng nhập khẩu mặt hàng này.

Hiện có 65 quốc gia được hưởng GSP, với 3 chế độ ưu đãi khác nhau. Trong đó, quan trọng nhất là sáng kiến “Tất cả trừ vũ khí” (EBA), dành cho những nước kém phát triển nhất theo phân loại của Liên hợp quốc. Theo cơ chế này, hàng hóa từ các nước thụ hưởng được vào thị trường EU mà không phải chịu thuế nhập khẩu hoặc hạn ngạch, ngoại trừ vũ khí.

Hai chế độ còn lại là GSP tiêu chuẩn và GSP+, với những điều kiện chặt chẽ hơn. Theo GSP tiêu chuẩn, EU miễn thuế nhập khẩu đối với 26% số mặt hàng thuộc diện áp dụng và giảm 3,5 điểm phần trăm thuế suất đối với 40% số mặt hàng khác. Riêng hàng dệt may được giảm 20% so với mức thuế thông thường. Như vậy, khoảng 2/3 số mặt hàng nhập khẩu thuộc diện được hưởng ưu đãi.

Trong khi đó, GSP+ cho phép miễn hoàn toàn thuế nhập khẩu đối với 66% số mặt hàng nói trên. Đổi lại, các quốc gia thụ hưởng phải phê chuẩn và thực thi 27 công ước quốc tế liên quan đến quyền con người, quyền của người lao động, bảo vệ môi trường và quản trị tốt.

Theo một quan chức thương mại cấp cao tại Brussels, các cơ chế này là một phần trong chính sách hỗ trợ phát triển của EU. Đây là những ưu đãi đơn phương, không đòi hỏi các nước thụ hưởng phải dành điều kiện tương tự cho hàng hóa châu Âu. Đồng thời, hệ thống GSP được đánh giá là ổn định và dễ dự đoán hơn một số cơ chế ưu đãi thương mại khác, trong đó có chính sách của Mỹ.

Số liệu của Ủy ban châu Âu cho thấy trong tổng giá trị hơn 1.000 tỷ euro hàng hóa nhập khẩu theo GSP giai đoạn 2002–2025, khoảng 400 tỷ euro, tương đương 39%, thuộc chế độ EBA. Đáng chú ý, khi sáng kiến này bắt đầu được triển khai năm 2002, tổng giá trị xuất khẩu của các nước thụ hưởng sang EU mới đạt 2,1 tỷ euro. Đến năm 2025, con số này đã tăng lên 33,2 tỷ euro, tức gần gấp 16 lần.

Tuy nhiên, dù tăng trưởng mạnh, hàng hóa nhập khẩu theo các chế độ ưu đãi vẫn chỉ chiếm 2,6% tổng kim ngạch thương mại của EU trong năm 2025. Hơn nữa, lợi ích từ chính sách này phân bổ không đồng đều giữa các khu vực. Các nước Nam Á và Đông Nam Á chiếm tới 91% tổng giá trị thương mại theo GSP, trong khi khu vực châu Phi phía Nam Sahara chỉ chiếm 7%.

Theo Ủy ban châu Âu, Bangladesh hiện là nước xuất khẩu lớn nhất sang EU theo chế độ EBA. Trong khi đó, Ấn Độ và Pakistan lần lượt dẫn đầu trong hai chế độ GSP tiêu chuẩn và GSP+. Mặc dù các nước châu Á đang chiếm ưu thế, châu Phi lại có số quốc gia được hưởng ưu đãi nhiều nhất, với 37 trong tổng số 65 nước. Tỷ trọng xuất khẩu của châu Phi theo cơ chế GSP được dự báo sẽ tăng trong những năm tới, một phần do một số nền kinh tế châu Á sẽ không còn đủ điều kiện hưởng ưu đãi khi đạt trình độ phát triển cao hơn.

Bangladesh là một trường hợp đáng chú ý. Quốc gia Nam Á này vừa được gia hạn thêm ba năm trong nhóm nước kém phát triển nhất, qua đó tiếp tục được hưởng chế độ EBA. Tuy nhiên, Bangladesh cũng đang chuẩn bị cho thời điểm phải rời khỏi nhóm này và đã đề nghị Ủy ban châu Âu mở đàm phán một hiệp định thương mại tự do nhằm duy trì khả năng tiếp cận thị trường EU.

Indonesia cũng đang trải qua quá trình chuyển đổi tương tự. Do đã được xếp vào nhóm nước có thu nhập trung bình, quốc gia Đông Nam Á này sẽ rời khỏi hệ thống GSP từ năm 2027. Để chuẩn bị cho sự thay đổi, Indonesia đã đạt được một thỏa thuận thương mại với EU vào tháng 9/2025. Văn kiện này dự kiến được trình Hội đồng EU và Nghị viện châu Âu xem xét trong những tháng tới.