Kế thừa truyền thống hiếu học, trọng dụng hiền tài cho khát vọng phát triển đất nước

Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), sáng 12/11, tại trụ sở Thành ủy Hà Nội, Ban Tuyên giáo Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Thành ủy Hà Nội và Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia "950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước".

Hội thảo nhằm làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục của Quốc Tử Giám; trao đổi về việc kế thừa truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài trong phát triển giáo dục, con người và nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Năm 1070, Văn Miếu được xây dựng tại Thăng Long. Năm 1075, triều Lý tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên và đến năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập dưới triều vua Lý Nhân Tông. Những dấu mốc này thể hiện sự quan tâm của nhà nước Đại Việt đối với giáo dục, học vấn và việc tuyển chọn người có tài năng tham gia công việc quốc gia.

Trải qua 950 năm, Quốc Tử Giám trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài. Những giá trị ấy được lưu giữ qua các di tích, tư liệu lịch sử, đặc biệt là 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới của UNESCO năm 2011.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng nhấn mạnh, Quốc Tử Giám ra đời thể hiện tầm nhìn vượt trước của nhà nước Đại Việt trong việc xây dựng thiết chế giáo dục cấp quốc gia, lấy việc học, đạo đức và tri thức làm gốc rễ dựng nước.

Trải qua các triều đại và những biến đổi của lịch sử, Quốc Tử Giám đã khẳng định vị thế là một thiết chế giáo dục tiêu biểu, biểu tượng đặc sắc của truyền thống hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo và tư tưởng trọng dụng hiền tài của dân tộc ta. Hệ thống 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ có giá trị tôn vinh các bậc hiền tài, ghi dấu truyền thống khoa bảng mà còn lưu giữ quan niệm sâu sắc của cha ông ta về học vấn, đạo đức và trách nhiệm của người có học đối với đất nước.

Đồng chí Trần Đức Thắng cũng nhận định, đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, với khát vọng vươn lên mạnh mẽ, đạt hai mục tiêu 100 năm và hướng đến xây dựng nước Việt Nam phát triển hùng cường, văn minh, thịnh vượng. Để hiện thực hóa tầm nhìn ấy, giáo dục phải kiến tạo, dẫn dắt sự phát triển của Thủ đô và quốc gia; văn hóa phải thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển..

Bí thư Thành ủy Hà Nội khẳng định, từ dấu mốc 950 năm Quốc Tử Giám, tầm nhìn hướng tới năm 2076 - kỷ niệm 1.000 năm Quốc Tử Giám và những chặng đường phát triển tiếp theo không chỉ là một dấu mốc thời gian mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ di sản, phát huy truyền thống đạo học và chuẩn bị những nền tảng vững chắc cho tương lai dân tộc.

Phát biểu đề dẫn tại hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Đoàn Minh Huấn cho biết, cách đây 950 năm, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám tại kinh thành Thăng Long. Quyết định này cho thấy nhà Lý sớm coi việc đào tạo người gánh vác việc nước là trách nhiệm lâu dài của triều đình. Năm 2011, UNESCO ghi danh 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu là Di sản tư liệu thế giới. Văn bia ghi lại các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Đặc biệt, nội dung các bài ký trên bia đá luôn đề cao vai trò của hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Tư tưởng ấy được khái quát sâu sắc qua quan niệm: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" (câu nói được Thân Nhân Trung viết trong bài ký đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất vào năm 1484).

Từ những giá trị đã được khẳng định của Quốc Tử Giám, đồng chí Đoàn Minh Huấn gợi mở các vấn đề cần làm rõ tại hội thảo, đó là: Cần làm rõ đạo học ở Quốc Tử Giám gợi điều gì cho giáo dục hôm nay, qua đó hiểu hơn công lao tiền nhân và nhận rõ những giới hạn lịch sử của nền giáo dục khoa cử; làm thế nào để người có tài được giao đúng việc, có điều kiện phát huy sở trường; và làm thế nào để đưa di sản Quốc Tử Giám vào nhà trường.

Phát huy di sản đạo học trong đời sống đương đại

Hội thảo nhận được 71 tham luận, trong đó có 4 báo cáo chuyên đề của các nhà khoa học, chuyên gia. Các ý kiến tập trung làm rõ giá trị lịch sử, giáo dục của Quốc Tử Giám và việc kế thừa truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài trong bối cảnh hiện nay.

Tham luận tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), GS.TSKH, Nhà giáo nhân dân Vũ Minh Giang cho biết, trải qua gần một thiên niên kỷ với nhiều biến đổi của lịch sử, Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng đặc biệt của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và văn hiến dân tộc. Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, sự ra đời của Quốc Tử Giám phản ánh bước chuyển quan trọng trong lịch sử quản trị Đại Việt, khi tri thức bắt đầu được thể chế hóa. Nếu trước đó, việc học chủ yếu phụ thuộc vào gia đình, làng xã, các thầy đồ và cộng đồng học thuật, thì từ thế kỷ XI, nhà nước đã trực tiếp tham gia xây dựng những thiết chế giáo dục chính thức. Đây là dấu mốc cho thấy tầm nhìn của các triều đại phong kiến trong việc xây dựng nền tảng tri thức, đào tạo đội ngũ nhân lực phục vụ đất nước.

Nhìn nhận giá trị đạo học Quốc Tử Giám từ góc độ phát triển nhân tài hiện nay, GS.TS Nguyễn Duy Bắc, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, từ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo đến quan niệm "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia", dân tộc Việt Nam đã sớm nhận thức sâu sắc mối quan hệ giữa con người, tri thức và sự hưng thịnh của đất nước. Sự ra đời của Quốc Tử Giám năm 1076, cùng quá trình phát triển của nền giáo dục và khoa cử trong lịch sử, là biểu hiện tiêu biểu cho nỗ lực của nhà nước quân chủ Việt Nam trong đào tạo, tuyển chọn và sử dụng nhân tài phục vụ quốc gia.

Theo GS.TS Nguyễn Duy Bắc, trong điều kiện hiện nay, phát triển nhân tài không đơn thuần là nhiệm vụ của ngành giáo dục hay một chính sách nhân sự riêng lẻ, mà đã trở thành vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực phát triển của mỗi quốc gia. Do đó, chính sách phát triển nhân tài cần được tổ chức thành một quá trình liên thông, có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và xã hội, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động đào tạo hoặc các chương trình thu hút, đãi ngộ riêng lẻ.

Trong hội thảo, các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu chuyển tinh thần hiếu học thành năng lực tự học, sáng tạo và học tập suốt đời; đồng thời xây dựng cơ chế phát hiện, đào tạo, sử dụng và đãi ngộ nhân tài dựa trên năng lực, phẩm chất và đóng góp thực tế. Những nội dung này gắn với các định hướng về khoa học công nghệ, giáo dục và phát triển văn hóa tại các Nghị quyết 57, 71 và 80 của Đảng.

Với Hà Nội, việc phát huy di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần gắn với giáo dục di sản, tổ chức hoạt động trải nghiệm, đưa các giá trị văn hiến đến gần hơn với thế hệ trẻ. Việc đổi mới cách tiếp cận phải đi đôi với bảo tồn, tôn trọng tính xác thực lịch sử và giữ gìn sự tôn nghiêm của di tích.