Không đánh đổi giá trị di sản để lấy quyền lợi kinh tế trước mắt

Việc cụ thể hóa Nghị quyết 80-NQ/TW trong công tác bảo tồn và phát huy di sản được đại diện Sở Văn hóa, Thể thao làm rõ trong Họp báo cung cấp thông tin về các vấn đề kinh tế - xã hội trên địa bàn TP Hồ Chí Minh ngày 12/11.

Các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm để bảo tồn và phát huy giá trị di sản

- Đối với công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể: Đến năm 2030, phấn đấu có 3-5 di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục kiểm kê được lập hồ sơ khoa học đề nghị đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Phấn đấu có 50-70% các di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia được xây dựng đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị.

- Đối với công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể: Tổ chức nghiên cứu đề xuất xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia đối với các di tích có giá trị tiêu biểu. Đến năm 2030, phấn đấu hoàn thành việc lập hồ sơ và trình cấp có thẩm quyền xếp hạng đối với các di tích đủ điều kiện; trong đó, 70 công trình, địa điểm thuộc danh mục kiểm kê được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa, 05 di tích lịch sử - văn hóa cấp Thành phố lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia; 02 di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt và triển khai các quy trình để đề nghị công nhận Địa đạo Củ Chi là Di sản thế giới. 

Trong công tác bảo quản, tu bổ, tôn tạo phụ hồi các di tích lịch sử - văn hóa đến năm 2030 hoàn thành công tác bảo quản, tu bổ, tôn tạo đối với 100% di tích quốc gia đặc biệt, tối thiểu 70% di tích quốc gia và di tích cấp Thành phố bị xuống cấp. Triển khai việc lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phù hội đối với di tích quốc gia đặc biệt, tổ chức thăm dò, khai quật khảo cổ theo quy định của Luật Di sản văn hóa.

- Đối với công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản tư liệu phấn đấu đến năm 2030, có từ 01 – 02 di sản tư liệu được đưa vào danh mục quốc về di sản tư liệu.

- Về hoạt động bảo tàng triển khai đầu tư các dự án xây dựng mới, cải tạo, mở rộng bảo tàng; nâng cao chất lượng chuyên môn bảo tàng theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và bản sắc.

- Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản văn hóa; đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực di sản văn hóa và hợp tác quốc tế.

Giải pháp tháo gỡ những "điểm nghẽn"

Để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Thành phố tập trung vào ba nhóm giải pháp chính:

Thứ nhất, về nguồn kinh phí bảo tồn di sản:

Ưu tiên bố trí ngân sách nhà nước cho công tác bảo quản, tu bổ, tôn tạo các di tích có giá trị lịch sử, văn hóa, đặc biệt là các di tích xuống cấp, có nguy cơ bị xâm hại. Như trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 – 2030, bố trí ngân sách nhà nước cho hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử - văn hóa khoảng hơn 6.000 tỷ đồng. 

Đẩy mạnh xã hội hóa, huy động sự tham gia đóng góp của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân thông qua các hình thức tài trợ, hợp tác công - tư và các cơ chế phù hợp với quy định pháp luật. 

Triển khai các chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết số 83/2026/NQ-HĐND và Nghị quyết số 85/2026/NQ-HĐND, tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân, cộng đồng tham gia tôn tạo, bảo vệ và thực hành di sản.

Thứ hai, về cơ chế tu bổ, tôn tạo di tích:

Rà soát, hoàn thiện quy trình, thủ tục thẩm định, phê duyệt và triển khai các dự án tu bổ di tích; tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước. 

Xây dựng danh mục các di tích cần ưu tiên bảo quản, tu bổ, tôn tạo, trên cơ sở đánh giá giá trị lịch sử, văn hóa, hiện trạng xuống cấp và mức độ cấp thiết. Ứng dụng công nghệ số, quét 3D, xây dựng hồ sơ tư liệu hiện trạng trước khi thực hiện tu bổ nhằm bảo đảm tính chính xác, khoa học, hạn chế tối đa việc làm thay đổi hoặc mất đi các yếu tố gốc của di tích. 

Nghiên cứu áp dụng phương án bảo tồn phù hợp với từng loại hình di sản, bảo đảm vừa giữ gìn giá trị nguyên gốc, vừa đáp ứng yêu cầu sử dụng và phát huy công năng của di tích.

Thứ ba, về trách nhiệm của các chủ thể quản lý di sản:

Cơ quan quản lý nhà nước chịu trách nhiệm tham mưu chính sách, định hướng quy hoạch, hướng dẫn chuyên môn, thẩm định, kiểm tra và giám sát công tác bảo tồn di sản. 

Chính quyền địa phương và đơn vị trực tiếp quản lý di tích chịu trách nhiệm bảo vệ hiện trạng, tổ chức bảo quản, kịp thời đề xuất phương án sửa chữa, tu bổ và phát huy giá trị di tích theo thẩm quyền. 

Các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp tham gia khai thác, sử dụng di sản phải thực hiện đúng quy định, cam kết bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa và chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền. 

Cộng đồng dân cư, nghệ nhân và người thực hành di sản được khuyến khích tham gia trực tiếp vào quá trình bảo tồn, gìn giữ, trao truyền và phát huy giá trị di sản. Qua đó, từng bước xác lập rõ trách nhiệm của từng chủ thể theo nguyên tắc gắn trách nhiệm quản lý với trách nhiệm bảo vệ, phát huy giá trị di sản.

TP Hồ Chí Minh xác định số hóa di sản là một phương thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa mới không chỉ nhằm lưu trữ, tư liệu hóa mà còn phải gắn với việc khai thác, giới thiệu và phát huy giá trị di sản trong thực tiễn. Tuy nhiên, quá trình khai thác phải tuân thủ nguyên tắc bảo tồn giá trị nguyên gốc, bảo đảm tính xác thực và tôn trọng ý nghĩa lịch sử, văn hóa của di sản; công nghệ là công cụ hỗ trợ quảng bá, trải nghiệm, không thay thế hoặc làm sai lệch giá trị di sản.

Quan điểm xuyên suốt của TP Hồ Chí Minh là lấy bảo tồn làm nền tảng, lấy giá trị nguyên gốc của di sản làm cốt lõi, lấy công nghệ làm công cụ và lấy cộng đồng làm chủ thể. Việc khai thác di sản phải hướng đến lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa, phục vụ nhu cầu thụ hưởng văn hóa của Nhân dân và phát triển du lịch bền vững, tuyệt đối không đánh đổi giá trị di sản để lấy lợi ích kinh tế trước mắt.