Kinh nghiệm làm du lịch di sản của Bỉ

Trong khi công nghệ ngày càng hiện diện sâu rộng tại các điểm tham quan, Pairi Daiza - vườn thú và công viên động vật hoang dã nổi tiếng của Bỉ - lại lựa chọn một cách khác để làm phong phú trải nghiệm của du khách: khôi phục những đầu máy hơi nước có lịch sử hơn một thế kỷ và đưa chúng trở lại hoạt động. Qua đó, một phần di sản công nghiệp không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục "sống" trong đời sống du lịch đương đại.

Thành viên mới nhất của tuyến đường sắt hơi nước Pairi Daiza là đầu máy "Reine Elisabeth", được chế tạo năm 1900 tại tỉnh Hainaut của Bỉ. Sau hành trình kéo dài 126 năm qua nhiều quốc gia và gần 4 năm phục chế, đầu máy đã được giới thiệu với công chúng trong hai ngày 12-13/9 trước khi dự kiến chính thức tham gia vận hành cùng những đầu máy lịch sử khác của công viên.

Tên gọi "Reine Elisabeth" được đặt nhằm tưởng nhớ Hoàng hậu Elisabeth của Bỉ, sống trong giai đoạn 1876-1965. Trước khi mang tên mới, đầu máy từng được Pairi Daiza gọi là "La Couillet", gợi nhắc Couillet thuộc Charleroi, tỉnh Hainaut - nơi chiếc đầu máy ra đời. Đầu máy được chế tạo tại xưởng Société Métallurgique de Couillet và là một trong ba đầu máy giống nhau, mỗi chiếc nặng 9,5 tấn, có ba trục dẫn động, được sản xuất cho tuyến đường sắt công nghiệp khổ hẹp 60 cm của công ty khai mỏ Hulleras de Sabero tại tỉnh Leon của Tây Ban Nha.

Trong gần 70 năm sau đó, đầu máy gắn với hoạt động khai khoáng tại Tây Ban Nha. Khi tuyến đường sắt ngừng hoạt động năm 1969, những đầu máy này đứng trước nguy cơ bị đưa đi tháo dỡ. Nhà sưu tập và người đam mê đường sắt người Anh Peter Rampton đã mua lại chúng và đưa vào bộ sưu tập cá nhân. Sau khi ông Rampton qua đời năm 2019, bộ sưu tập gồm hơn 38 đầu máy được giao cho Vale of Rheidol Railway, một tuyến đường sắt di sản tại xứ Wales. Pairi Daiza sau đó tiến hành các cuộc trao đổi nhằm đưa chiếc đầu máy lịch sử trở về Bỉ.

Tháng 12/2022, sau 122 năm kể từ khi rời quê hương, đầu máy Couillet 1318 trở lại Bỉ. Pairi Daiza triển khai kế hoạch phục chế toàn diện tại Bảo tàng Máy móc và Công nghệ cổ ở Czech, với sự phối hợp chặt chẽ của đội ngũ tuyến đường sắt hơi nước Pairi Daiza. Sau gần 4 năm, quá trình phục chế hoàn tất. Thay vì trở thành một hiện vật tĩnh chỉ để trưng bày, chiếc đầu máy một lần nữa được đốt lò, tạo hơi nước và chuẩn bị trở lại đường ray. Đây cũng là điểm đáng chú ý trong cách Pairi Daiza khai thác giá trị của di sản công nghiệp. Những đầu máy lịch sử được đưa vào hoạt động trên tuyến đường sắt thực tế bên trong công viên, vừa phục vụ việc di chuyển, vừa trở thành một phần của trải nghiệm tham quan.

Du khách ngồi trên những toa tàu mở, khởi hành từ ga Cambron-Abbey và đi qua nhiều khu vực của Pairi Daiza. Hành trình bắt đầu tại khu vực tái hiện thế giới khủng long "Préhi Daiza", sau đó đi qua "Vùng đất của giá lạnh", khu vực voi châu Á và những không gian theo chủ đề khác. Đoàn tàu tiếp tục chạy dọc hồ, qua ngọn hải đăng Cambron-by-the-Sea trước khi trở lại ga xuất phát.

Với cách tổ chức này, đầu máy hơi nước không tồn tại tách biệt với hoạt động du lịch mà trực tiếp tham gia vào hành trình khám phá của du khách. Tiếng hơi nước, chuyển động của máy móc và đoàn tàu chạy trên đường ray giúp tái hiện một phần không gian kỹ thuật từng gắn với lịch sử công nghiệp.

Những đầu máy trên tuyến đường sắt của Pairi Daiza cũng gợi lại vai trò của mạng lưới đường sắt khổ hẹp trong lịch sử. Loại hình đường sắt này từng được sử dụng rộng rãi phục vụ khai mỏ, lâm nghiệp, công nghiệp và nông nghiệp. Vì vậy, khi được khôi phục và đưa trở lại vận hành, các đầu máy không chỉ là phương tiện tham quan mà còn là những chứng tích của một giai đoạn phát triển kinh tế và công nghiệp.

Trường hợp của "Reine Elisabeth" cho thấy quá trình đưa một di sản trở lại đời sống đòi hỏi thời gian và nguồn lực đáng kể. Từ việc tìm kiếm, đàm phán để đưa đầu máy trở về quê hương cho tới gần 4 năm phục chế kỹ thuật, mục tiêu cuối cùng không chỉ là giữ lại hình dáng của một cỗ máy cổ mà còn khôi phục khả năng vận hành của nó.

Qua mô hình tuyến đường sắt hơi nước, Pairi Daiza kết hợp hai chức năng trong cùng một sản phẩm: vận chuyển du khách qua khuôn viên công viên và giới thiệu trực tiếp một phần di sản đường sắt. Thay vì chỉ tiếp cận lịch sử thông qua hiện vật đứng yên, hình ảnh hay tư liệu, du khách có thể bước lên toa tàu và trải nghiệm hoạt động của một công nghệ từng đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế châu Âu.

Hành trình của Reine Elisabeth - từ xưởng chế tạo ở Hainaut năm 1900 tới các mỏ ở Tây Ban Nha, sau đó sang Anh, trở về Bỉ và được phục chế tại Czech - cũng trở thành câu chuyện lịch sử đi cùng chính hiện vật. Cách làm của Pairi Daiza cho thấy một hướng khai thác di sản đáng chú ý: bảo tồn gắn với khả năng tiếp cận và trải nghiệm của công chúng. Khi một đầu máy 126 năm tuổi có thể tiếp tục chạy trên đường ray thay vì chỉ đứng trong không gian trưng bày, quá khứ được đưa gần hơn với du khách bằng một hình thức trực quan và sinh động. Trong trường hợp này, giá trị của di sản không chỉ nằm ở tuổi đời của hiện vật, mà còn ở câu chuyện lịch sử được gìn giữ và phương thức để công chúng có thể trực tiếp trải nghiệm câu chuyện ấy.